Demir Eksikliği Belirtileri Nedir? Demir Eksikliğine Ne İyi Gelir?

Demir Eksikliği Nedir? 

Demir eksikliği, vücutta ihtiyaç duyulan demirin çeşitli nedenlerle karşılanamaması durumuna denir. Demirin vücutta çok önemli görevleri vardır. Alyuvar adı verilen kan hücrelerine kırmızı rengini veren hemoglobin demir içerir ve alyuvarlar oksijeni akciğerden alıp diğer dokulara ulaştırılmasında önemli görevlere sahiptir.

Kandaki demir oranı düşük olduğu zaman alyuvar üretimi azalır ve sonuç olarak hücre, doku ve organlara taşınan oksijen miktarında azalma meydana gelir. Demir eksikliği sonucunda demir eksikliği anemisi denilen kansızlık hastalığı ortaya çıkar. Demir, hücreler ve enzimlerdeki enerji santrallerinin bir parçası olarak da görev yapar ve vücut için büyük önem taşır.

Demir Eksikliği Neden Olur? 

Demir, vücut tarafından üretilemeyen ve bu yüzden diyetle yeterli ve düzenli miktarda alınması gereken bir mineraldir. Demir eksikliği genellikle vücutta artmış demir ihtiyacı, eksik demir alımı ya da vücuttan demir kaybı nedeniyle ortaya çıkar. Demir eksikliğinin en önemli nedeni demir içeren besinlerin yeterli düzeyde tüketilmemesidir. Gebelik, adet dönemi gibi durumlarda ise vücudun demir ihtiyacında artış görülür.

Vücutta demir ihtiyacının artması nedeniyle ortaya çıkan demir eksikliği nedenleri;

• Gebelik
• Emzirme dönemi
• Sık aralıklarla doğum yapmak
• Büyüme çağında olmak
• Ergenlik dönemi şekilde sıralanabilir.
• Yetersiz demir alımı sonucu demir eksikliği nedenleri ise;
• Yetersiz ve dengesiz beslenme

Demir yönünden zengin olan et, karaciğer ve diğer sakatatların tüketilmediği vejeteryan beslenme şeklidir (Bitkisel gıdalarda yeterli miktarda demir bulunmasına rağmen, bulunan form vücutta zayıf şekilde değerlendirilebilir. Hayvansal kas yapısındaki miyoglobin ise çok kolay emilebilir demir içerir.).

Vücuttan demir kaybı sonucu eksiklik nedenleri;

• Adet kanamalarının şiddetli olması
• Mide ülseri, hemoroid, kaza gibi nedenlerle aşırı kan kayıplarının ortaya çıkması
• Aşırı egzersiz yapılması nedeniyle idrar ve terle demir gibi mineral ve diğer eser elementlerin kaybında artış olmasıdır.
• Yukarıda sayılan nedenlere ek olarak aşağıdaki faktörler demir eksikliğine neden olabilir:
• Mide asit salgısının yetersiz olması
• Mide ya da onikiparmak bağırsağında ülserler olması
• Mide ya da ince bağırsağın bir kısmının operasyonla alınması
• Vücuda alınan demirin, çölyak gibi hastalıklar nedeniyle bağırsaklar tarafından yeterli düzeyde emilim olmaması
• Çay, kahve, kola gibi kafeinli içecekler yemeklerle birlikte tüketildiğinde demir emilimini önemli oranda engellemesi
• Kalıtsal demir eksikliği
• Emilimi bozan ilaçların kullanımı

Demir Eksikliği Belirtileri Nelerdir?

Demir eksikliği belirtileri, vücuttaki demir düzeyinin ne kadar azaldığına ve kansızlık gelişip gelişmediğine göre değişebilir. Demir, kırmızı kan hücrelerinde oksijen taşınmasına yardımcı olan önemli bir mineraldir. Eksiklik durumunda dokulara yeterli oksijen taşınamayabilir ve bu durum farklı şikâyetlerle kendini gösterebilir.

Demir eksikliğinde en sık görülen belirtiler şunlardır:

• Kırılgan saç ve tırnaklar
• Ciltte kuruluk
• Ağız köşelerinde çatlaklar
• Dilde yanma
• Ağız mukozasında hassasiyet
• Demir eksikliği ilerleyip kansızlık ortaya çıktıktan sonra bunlara başka belirti ve bulgular da eklenir. Demir eksikliğinin en sık rastlanılan belirtileri;
• Halsizlik
• Sürekli yorgunluk hali
• Konsantrasyon problemleri
• İlgisizlik
• Fiziksel aktiviteler sırasında nefes nefese kalmak
• Baş dönmesi ve göz kararması
• Baş ağrısı
• Depresyon
• Uyku sorunları
• Normalden fazla üşüme hissi
• Saç dökülmesi
• Cilt renginin soluk bir görünümde olması
• Dilde şişme
• Kulak çınlaması
• El ve ayaklarda karıncalanma ya da uyuşma şeklinde sıralanabilir.

Demir Eksikliği Nelere Yol Açar? 

Demir eksikliği anemisi, tedavi edilmediği takdirde hayatı tehdit eden, çok önemli sağlık sorunlarına yol açabilir. Bu sağlık sorunlarından bazıları;

• Kalp rahatsızlıkları (hızlı kalp atışı, kalp yetmezliği, kalp büyümesi gibi)
• Hamilelikte sorunlar (Düşük doğum ağırlığı gibi bebeğin normal kilosunda olmaması, erken doğum riski, bebeğin zihinsel gelişiminde problemler)
• Bağışıklık sisteminde zayıflama ve hastalıklara daha kolay yakalanma
• Bebek ve çocuklarda gelişim ve zeka geriliği
• Huzursuz bacak sendromu

Demir Eksikliği Tanısı Nasıl Konulur? 

Demir eksikliği genellikle başka amaçlarla yapılan ya da rutin kan sayımı sırasında tespit edilir. Demir eksikliği durumunda, vücut önce demir depolarını boşaltır. Bu rezervler tamamen tükendiği zaman demir eksikliği anemisi ortaya çıkar.

Bu sebeple demir eksikliğinin erken teşhisi için demir depolarının durumunu gösteren kan testlerinin yapılması gerekir. Vucüdumuzda herhangi bir vitamin ya da mineral eksikliği olduğunda bunun takibi ve kontorü çok önemlidir.

Örneğin obezite cerrahisi ile yaşamında kalıcı değişikliklere başvurmuş bir obezite hastası için rutin demir taraması yaptırmak önerilebilir. Demir eksikliğini düşündüren şikâyetleriniz varsa bir sağlık kuruluşuna başvurabilirsiniz.

Doktorunuz yaşam ve besin alışkanlıklarınızı sorgulayacak ve aynı zamanda önceden var olan hastalıkları ve ilaçları içeren  ayrıntılı bir tıbbi öykü incelemesi yapacaktır.

Öte yandan, genç kadınlarla adet döneminin sıklığı, süresi ve ciddiyeti hakkında sorular sorar. Yaşlılara ise sindirim sistemi, idrar ve genital organlardan kanama olup olmadığını araştırır. Kansızlık nedeninin bilinmesi tedavinin başarılı olabilmesi için kilit noktayı oluşturur.

Demir dengesi hakkında kesin bilgi ancak kan testleri ile mümkündür. Testlerle hemoglobin, hematokrit, eritrosit sayısı, transferin gibi çeşitli parametrelere bakılarak tanı konulmaya çalışılır.

Demir Eksikliği Nasıl Giderilir?

Demir eksikliğinin giderilmesi, eksikliğin nedenine, demir düzeyinin ne kadar düşük olduğuna, kansızlık gelişip gelişmediğine ve kişinin genel sağlık durumuna göre planlanır.

Demir eksikliği yalnızca beslenme yetersizliğine bağlı olmayabilir; kan kaybı, emilim bozuklukları, yoğun adet kanamaları, gebelik, bağırsak hastalıkları veya farklı sağlık sorunları da demir eksikliğine yol açabilir. Bu nedenle öncelikle eksikliğin nedeni belirlenmelidir.

Demir eksikliğini gidermede beslenme düzeni önemli bir yere sahiptir. Kırmızı et, yumurta, balık, tavuk, sakatatlar, kuru baklagiller, koyu yeşil yapraklı sebzeler, pekmez, tahin, kuru üzüm, kuru kayısı, kabak çekirdeği ve tam tahıllar demir alımını destekleyen besinler arasında yer alır.

Ancak hayvansal kaynaklı demirin vücut tarafından emilimi bitkisel kaynaklı demire göre daha kolay olabilir. Bu nedenle beslenme planı çeşitlilik içermelidir.

Demir emilimini artırmak için demir içeren besinlerin C vitamini kaynaklarıyla birlikte tüketilmesi faydalı olabilir. Örneğin et, baklagil veya yeşil sebzelerin yanında limonlu salata, biber, maydanoz, portakal, mandalina ya da kivi gibi C vitamini içeren besinlere yer verilebilir. Bu kombinasyon, özellikle bitkisel kaynaklı demirin emilimini destekleyebilir.

Çay ve kahve tüketimi demir emilimini azaltabileceği için yemeklerle birlikte içilmemesi önerilir. Özellikle demir eksikliği olan kişiler çay ve kahveyi öğünlerden hemen sonra değil, birkaç saat sonra tüketmeye dikkat etmelidir.

Kalsiyum içeren besinler veya takviyeler de demir emilimini etkileyebileceğinden, demir desteği kullanılıyorsa kullanım zamanı doktor önerisine göre düzenlenmelidir.

Demir eksikliği ileri düzeydeyse veya beslenmeyle yeterli düzelme sağlanamıyorsa hekim tarafından demir takviyesi önerilebilir. Demir ilaçları tablet, şurup veya bazı durumlarda damar yoluyla uygulanabilir. Hangi yöntemin tercih edileceği kişinin kan değerlerine, emilim durumuna, yaşına, gebelik durumuna ve şikâyetlerine göre belirlenir.

Demir takviyeleri mide bulantısı, kabızlık, karın ağrısı veya dışkı renginde koyulaşma gibi yan etkilere neden olabileceği için doktor önerisiyle kullanılmalıdır.

Demir eksikliği tedavisinde yalnızca demir düzeyini yükseltmek değil, altta yatan nedeni bulmak da önemlidir. Yoğun adet kanamaları, mide-bağırsak kanamaları, uzun süren sindirim sistemi şikâyetleri, emilim bozuklukları veya tekrarlayan demir eksikliği varsa daha detaylı değerlendirme gerekebilir. Eksiklik düzeldikten sonra da demir depolarının yeterli hale gelip gelmediği kan testleriyle takip edilmelidir.

Demir Eksikliğine Ne İyi Gelir? 

Demir açısından zengin yiyecekleri tüketmek demir eksikliğine ne iyi gelir sorusuna yanıt olacaktır. Kırmızı et, karaciğer ve diğer sakatatlar, nohut, mercimek, börülce, barbunya, bezelye, kuru fasulye gibi bakliyatlar ıspanak, patates, kuru erik, çekirdeksiz üzüm, haşlanmış soya fasulyesi, kabak, yulaf, pekmez, bal gibi besinler demir yönünden zengindir.

Bu besinler aynı zamanda demir eksikliğinin önlenmesi için de bol miktarda tüketilmelidir. Demir eksikliği bağışıklık sisteminin zayıflamasına neden olabilir. Virüs kaynaklı bir bağışıklık problemi olan aids belirtileri gösteren hastalar demir de dahil olmak üzere pek çok mineral ve vitaminin takibini düzenli şekilde yaptırabilir. 

Demir İçeren Besinler Nelerdir?

Demir içeren besinler, hayvansal ve bitkisel kaynaklı olmak üzere iki ana grupta değerlendirilebilir. Demir, vücutta oksijen taşınması, enerji üretimi ve bağışıklık sistemi fonksiyonları için gerekli bir mineraldir.

Demir eksikliği yaşayan kişilerde beslenme düzeninde demirden zengin gıdalara yer verilmesi önemlidir; ancak ileri düzey eksikliklerde yalnızca beslenme yeterli olmayabilir ve uzman değerlendirmesi gerekebilir.

Demir içeren başlıca besinler şunlardır:

Kırmızı et

Dana, kuzu ve benzeri kırmızı etler demir açısından önemli kaynaklardır. Hayvansal kaynaklı demir, vücut tarafından daha kolay emilebilir.

Sakatatlar

Karaciğer gibi sakatatlar yüksek miktarda demir içerebilir. Ancak kolesterol, gebelik ve bazı sağlık durumları açısından tüketim miktarı kişiye göre değerlendirilmelidir.

Tavuk ve hindi eti

Beyaz etler de demir alımına katkı sağlayabilir. Kırmızı ete göre demir içeriği daha düşük olsa da dengeli beslenmede yer alabilir.

Balık ve deniz ürünleri

Balık, midye ve bazı deniz ürünleri demir içeren besinler arasında bulunur. Aynı zamanda protein ve farklı mineraller açısından da besleyicidir.

Yumurta

Yumurta demir içeren besinlerden biridir. Protein, B grubu vitaminleri ve farklı mineraller açısından da günlük beslenmede önemli yer tutabilir.

Kuru baklagiller

Mercimek, nohut, kuru fasulye, barbunya ve bezelye bitkisel demir kaynaklarıdır. C vitamini içeren besinlerle birlikte tüketildiğinde demir emilimi desteklenebilir.

Koyu yeşil yapraklı sebzeler

Ispanak, pazı, roka, maydanoz ve kara lahana gibi sebzeler bitkisel demir içerebilir. Bu sebzelerin yanında limonlu salata gibi C vitamini kaynaklarına yer verilmesi faydalı olabilir.

Kuruyemişler ve yağlı tohumlar

Kabak çekirdeği, susam, tahin, badem, fındık ve ceviz demir alımını destekleyebilecek besinler arasındadır. Ancak enerji içerikleri yüksek olduğu için porsiyon kontrolü önemlidir.

Kuru meyveler

Kuru üzüm, kuru kayısı, kuru erik ve hurma demir içeren besinler arasında yer alabilir. Şeker içerikleri yoğun olabileceği için özellikle diyabet veya insülin direnci olan kişilerde ölçülü tüketilmelidir.

Pekmez

Pekmez, demir içeriğiyle bilinen geleneksel besinlerden biridir. Ancak şeker oranı yüksek olduğu için fazla tüketilmemeli, porsiyon kontrolüne dikkat edilmelidir.

Tam tahıllar

Yulaf, bulgur, tam buğday ürünleri ve bazı tahıllar bitkisel demir içerebilir. Rafine tahıllar yerine tam tahıllı seçeneklerin tercih edilmesi besin değeri açısından daha uygundur.

Zenginleştirilmiş gıdalar

Bazı kahvaltılık gevrekler veya tahıl ürünleri demirle zenginleştirilmiş olabilir. Ancak bu ürünler seçilirken şeker ve katkı içeriği de dikkate alınmalıdır.

Demir içeren besinlerden daha iyi yararlanmak için öğünlerde C vitamini kaynaklarına yer vermek önemlidir. Limon, portakal, mandalina, kivi, çilek, biber, maydanoz ve domates gibi besinler demir emilimini destekleyebilir. Çay ve kahve ise demir emilimini azaltabileceği için özellikle demir eksikliği olan kişiler tarafından yemeklerden hemen sonra tüketilmemelidir.

Demir Emilimini Engelleyen Yiyecekler

Bazı yiyecekler ya da içecekler demir emilimini azaltarak emir eksikliğini tetikleyebilir. Bunlardan bazıları;

• Kepek, kepekli tahıllar
• Yağlı tohumlar (örneğin, soya, yer fıstığı)
• Kahve
• Siyah çay
• Soya ve soya sütünden elde edilen protein (kazein)
• Kalsiyum tuzları (Çeşitli maden sularında bulunur.

Bu yiyecek ve içecekler mümkünse demir içeren gıdalarla birlikte tüketilmemelidir. Özellikle anemi hastaları mümkünse bunlardan uzak durmalıdır.

Demir Eksikliği Tedavisi Nasıl Yapılır? 

Demir eksikliği anemisinin tedavisi kombine bir yaklaşım gerektirir. Öncelikle demir eksikliğinin hangi nedenden dolayı ortaya çıktığının tespit edilmesi önemlidir; çünkü tedavi nedene yönelik olarak planlanır. Demir eksikliğine neden olan sorunların ortadan kaldırılması tedavi sürecindeki en önemli adımdır.

Eksiklik demirin gıda ile alımının çok düşük olmasına dayanıyorsa, etkilenen kişinin diyeti yeterli miktarda demir alacak şekilde ayarlanır. Kisinin demir açısından zengin kırmızı et, karaciğer, balık gibi gıdalar tüketmesi önerilir. Ayrıca hastaya yemeklerde çay, kahve gibi demir emilimini azaltan içeceklerden kaçınması önerilir.

Diyetteki değişiklik yeterli değilse ve kansızlık varsa hastanın demir ilacı ile tedavisi gerekebilir. Fakat demir ilaçlarının doktor kontrolü dışında kullanımı tehlikelidir. Fazla demir vücuttan atılmadığı için özellikle pankreas, karaciğer, kalp gibi organlarda ve gözlerde birikerek hasara neden olabilir.

Siz de kendinizde demir eksikliği olduğundan şüpheleniyorsanız, nedenlerini teşhis etmek ve tanıyı netleştirmek için bir sağlık kuruluşuna başvurabilir ya da aile doktorunuzdan tavsiye alabilirsiniz.

Demir Zehirlenmesi Nedir?

Demir zehirlenmesi, vücuda gereğinden fazla demir alınması sonucu ortaya çıkan ciddi bir sağlık durumudur. Demir, vücut için gerekli bir mineral olsa da fazla miktarda alındığında toksik etki gösterebilir.

Özellikle demir takviyelerinin kontrolsüz kullanılması, yanlış dozda alınması veya çocukların demir içeren ilaçları kazara tüketmesi demir zehirlenmesine yol açabilir.

Demir zehirlenmesi, mide ve bağırsak sistemi başta olmak üzere karaciğer, kalp, damar sistemi ve metabolik denge üzerinde olumsuz etkilere neden olabilir. Bulantı, kusma, karın ağrısı, ishal, halsizlik, baş dönmesi ve ağızda metalik tat gibi belirtiler görülebilir. Daha ciddi durumlarda kanlı kusma, kanlı ishal, tansiyon düşüklüğü, bilinç bulanıklığı, nöbet, karaciğer hasarı ve şok tablosu gelişebilir.

Demir zehirlenmesi özellikle çocuklarda acil değerlendirilmesi gereken bir durumdur. Demir tabletleri renk ve şekil olarak çocukların ilgisini çekebilir. Bu nedenle demir ilaçları çocukların ulaşamayacağı yerlerde saklanmalıdır. Çocuğun yanlışlıkla demir ilacı aldığı düşünülüyorsa belirtilerin ortaya çıkması beklenmeden sağlık kuruluşuna başvurulmalıdır.

Yetişkinlerde demir zehirlenmesi çoğunlukla gereksiz veya yüksek doz demir takviyesi kullanımıyla ilişkilidir. Demir eksikliği tanısı konulmadan takviye kullanmak doğru değildir. Demir takviyeleri yalnızca kan testleriyle eksiklik saptandığında ve hekim önerisiyle kullanılmalıdır. Çünkü fazla demir vücutta birikerek organlara zarar verebilir.