sat─▒r aras─▒

Endokrin Nedir? Endokrin Sistem Ne ─░┼če Yarar?

Tüm vücut fonksiyonlar─▒n─▒n do─čru ┼čekilde i┼člevini sürdürebilmesi organlar ve sistemler aras─▒ndaki kimyasal ve elektriksel ileti┼čim sayesinde gerçekle┼čir. Bu ileti┼čim ayn─▒ zamanda vücudun çevrede meydana gelen de─či┼čikliklere adapte olabilmesinde de önem arz eder.

Elektriksel ileti┼čimi sa─člayan sinir sistemi, vücudun farkl─▒ bölgeleri aras─▒nda 1 saniyeden daha k─▒sa sürede bilgi ta┼č─▒nmas─▒n─▒ gerçekle┼čtirebilir. Hormonlar vas─▒tas─▒yla gerçekle┼čtirilen kimyasal ileti┼čimin olu┼čabilmesi ise hormonun üretimi, kan dola┼č─▒m─▒na sal─▒nmas─▒, hedef organa ula┼čmas─▒ ve o dokuda etkilerini göstermesi aras─▒nda geçen süreyi kapsar.

Bu iki ileti┼čim sistemi hem vücut fonksiyonlar─▒n─▒n kontrolünü hem de kendileri aras─▒nda da tam bir uyum içerisinde çal─▒┼čmas─▒n─▒ sürdürür.

Hormon nedir?

Hormonlar, endokrin bez ad─▒ alt─▒nda de─čerlendirilen çe┼čitli bezler taraf─▒ndan salg─▒lanan kimyasal maddelerdir. Hipotalamus, epifiz bezi, adrenal (böbrek üstü) bez, yumurtal─▒k ve testis gibi üreme organlar─▒, tiroid bezi ve pankreas, vücutta bulunan endokrin dokulara örnek te┼čkil ederler.

Hormonlar, çe┼čitli faktörler ile uyar─▒lan bez yap─▒lar─▒nda sentezlendikten sonra kan dola┼č─▒m─▒na sal─▒n─▒r. Serbest halde hedef hücresine do─čru hareket eden hormonlar─▒n hangi hücre ile etkile┼čime geçece─či o hücrenin yüzeyinde bulunan özelle┼čmi┼č reseptör yap─▒lar─▒n─▒n varl─▒─č─▒ ile gerçekle┼čir. Hormon ve ona spesifik reseptör yap─▒s─▒n─▒n etkile┼čmesi hücrede bir tak─▒m biyokimyasal i┼člevleri aktive eder veya mevcut i┼člevlerde düzenleme sa─člayabilir.

Endokrin nedir?

Birçok hormon uyum içinde çal─▒┼čarak vücudun çe┼čitli fonksiyonlar─▒nda görev al─▒r. Büyüme, geli┼čme, metabolizma, elektrolit dengesi ve üreme i┼člevi temel olarak hormonlar─▒n kontrolünde gerçekle┼čir. Hormon sentezleyen bezlere “endokrin bez” denir ve endokrin sistem içerisinde fonksiyon gösterirler. Dolay─▒s─▒yla endokrin ne demek sorusuna yan─▒t olarak endokrin, hormonlar ve etkileri ile ilgili her ┼čeydir yan─▒t─▒ verilebilir.

Vücutta hormon sentezleyen çok say─▒da bez bulunur. Bu hormonlar─▒n üretimi ve kan dola┼č─▒m─▒na sal─▒nmas─▒ genel olarak hipotalamus ad─▒ verilen santral sinir sistemi taraf─▒ndan ayarlan─▒r. Hormon sal─▒n─▒m─▒ haricinde vücut s─▒cakl─▒─č─▒n─▒n ayarlanmas─▒, açl─▒k ve tokluk dengesi, cinsellik ve vücutta olu┼čan duygusal yan─▒tlar da hipotalamusun kontrolü alt─▒ndad─▒r.

Hipotalamus d─▒┼č─▒nda birçok endokrin bez, endokrin sistem alt─▒nda de─čerlendirilir:

  • Hipofiz Bezi

Hipofiz bezi, hipotalamusun kontrolü alt─▒nda çal─▒┼čan tiroid, üreme sistemi ve böbrek üstü bezi ba┼čta olmak üzere birçok dokunun çal─▒┼čmas─▒n─▒ salg─▒lad─▒─č─▒ hormonlar vas─▒tas─▒yla düzenleyen bir sinir sistemi yap─▒s─▒d─▒r.

Bu bez yeti┼čkinlerde ön ve arka olmak üzere 2 k─▒s─▒mda incelenir. Hipofiz bezinin ön k─▒sm─▒ndan çok say─▒da hormon salg─▒lan─▒r. Vücut dokular─▒n─▒n büyüme ve geli┼čmesinden sorumlu büyüme hormonu (GH), tiroid bezinin çal─▒┼čmas─▒ndan sorumlu tiroid stimülan hormon (TSH), böbrek üstü bezlerinin fonksiyonlar─▒n─▒ düzenleyen adrenokortikotropik hormon (ACTH), üreme hücrelerinin olgunla┼čmas─▒n─▒ sa─člayan folikül stimülan hormon (FSH) ve cinsiyet hormonlar─▒n─▒n üretilmesini uyaran luteinizan hormon (LH) hipofiz bezinin ön k─▒sm─▒ndan salg─▒lanan hormonlar aras─▒ndad─▒r.

Hipofiz bezinin arka k─▒sm─▒ndan ise 2 adet hormon salg─▒lan─▒r. Vücutta su tutulumunu artt─▒ran ve idrar─▒ azaltan antidiüretik hormon (ADH) ile kad─▒nlarda meme dokusunda süt salg─▒lanmas─▒n─▒ uyaran oksitosin hormonu hipofiz bezinin arka k─▒sm─▒ndan salg─▒lanan 2 hormonu olu┼čturur.

ADH hormonu ile ilgili dengesizlikler ┼čekersiz ┼čeker hastal─▒─č─▒ olarak bilinen diabetes insipidusa neden olabilir. Büyüme hormonunun özellikle geli┼čme dönemindeki eksikli─či cücelik ile sonuçlan─▒rken, fazlal─▒─č─▒nda ise akromegali olarak isimlendirilen uzuvlar─▒n a┼č─▒r─▒ büyüdü─čü hastal─▒k tablosu ortaya ç─▒kar.

ACTH hormonunun a┼č─▒r─▒ üretimi ile ki┼čide ciddi sonuçlara neden olabilen cushing hastal─▒─č─▒ meydana gelebilece─či için dikkatli olunmal─▒d─▒r.

  • Böbrek Üstü Bezleri

Vücutta sa─č ve sol tarafta toplam 2 adet böbrek üstü bezi bulunur. Piramit ┼čeklindeki bu endokrin bezler steroid yap─▒daki kortizol ve aldosteron gibi hormonlar─▒n üretilmesini sa─člar. Aldosteron hormonu vücuttaki sodyum ve potasyum dengesini koruyarak kan bas─▒nc─▒n─▒n düzenlenmesinde görev al─▒r. Kortizol bu bezden salg─▒lanan di─čer hormonlar olan adrenalin ve noradrenalin hormonlar─▒ ile birlikte vücudun stres etmenlerine kar┼č─▒ verdi─či yan─▒tta rol al─▒r. Kortizol ayn─▒ zamanda metabolizman─▒n düzenlenmesi ve kan ┼čekeri düzeyinin ayarlanmas─▒nda da i┼člev gösterir.

Savunma sisteminin bu beze kar┼č─▒ harekete geçmesi ve bu yap─▒larda harabiyete neden olmas─▒ ile ortaya ç─▒kan Addison hastal─▒─č─▒ nadir görülen bir otoimmün hastal─▒kt─▒r.

  •  Tiroid Bezi

Tiroid bezi, boyun bölgesinde soluk borusunu hemen önünde ve ona 3 taraf─▒ndan sar─▒l─▒ ┼čekilde bulunan kelebek ┼čeklinde bir yap─▒d─▒r. T3 ve T4 ad─▒ verilen tiroid hormonlar─▒ vücudun tamam─▒nda fonksiyon gösteren hormonlard─▒r. Hücrelerin oksijen ve karbonhidratlar─▒ kullanarak enerji üretmeleri bu hormonlar─▒n kontrolünde gerçekle┼čir. Metabolizma h─▒z─▒n─▒n düzenlenmesi d─▒┼č─▒nda tiroid hormonlar─▒ büyüme ve geli┼čme içinde önemli hormonlar aras─▒nda yer al─▒r.

Kalsitonin tiroid bezinden salg─▒lanan bir di─čer hormondur. Kalsitonin hormonu kan dola┼č─▒m─▒nda yer alan kalsiyum mineralinin kemiklere geçmesine arac─▒l─▒k eder.

Tiroid bezinde üretilen hormon düzeyi ile ilgili sorunlarda hipertiroidizm ya da hipotiroidizm olarak isimlendirilen hastal─▒k tablolar─▒ meydana gelebilir. Hipertiroidizmde a┼č─▒r─▒ miktarda üretilen tiroid hormonlar─▒ sinirlilik, çarp─▒nt─▒, halsizlik kilo kayb─▒ ve uyku ile ilgili problemlere neden olabilir. Bezin normalden az hormon üretmesi ile ortaya ç─▒kan hipotiroidizm tablosunda ise so─ču─ča kar┼č─▒ hassasiyet, depresyon, cinsel isteksizlik, saç dökülmesi ve istemsiz kilo kayb─▒ gibi ┼čikayetler olu┼čabilir.

  •  Yumurtal─▒k ve Testis

Yumurtal─▒klar herhangi bir kanala sahip olmayan ve kad─▒nlarda üreme hücresi olan yumurtan─▒n üretilmesinden sorumlu yap─▒lard─▒r. Ovulasyon ad─▒ verilen yumurtlama döneminde hipofiz bezinden salg─▒lanan hormonlar─▒n etkisiyle olu┼čturdu─ču folikül yap─▒s─▒ndan yumurta hücresinin serbest hale geçmesi gerçekle┼čir.

Olgunla┼čmas─▒n─▒ tamamlayan ve serbest hale geçen yumurta, fallopi tüpü ad─▒ verilen yap─▒n─▒n içerisinden rahim içerisine do─čru ilerler. Fallopi tüpü kad─▒n üreme hücresi olan yumurta ile erkek üreme hücresi olan spermin birle┼čti─či ve zigotun olu┼čtu─ču yap─▒d─▒r. Yumurtal─▒klar ve içerisindeki yap─▒lardan östrojen ve progesteron ad─▒ verilen hormonlar salg─▒lan─▒r. Bu hormonlar her ay gerçekle┼čen menstrual döngünün ve kad─▒n cinsiyet organlar─▒n─▒n geli┼čimini kontrol ederler.

Testisler, erkeklerde vücudun d─▒┼čar─▒s─▒nda bulunan ve erkek üreme hücresi olan spermin üretimini sa─člayan oval yap─▒daki organlard─▒r. Erkek üreme hücresi olan spermin vücut s─▒cakl─▒─č─▒ndan olumsuz yönde etkilenmesi nedeniyle vücudun d─▒┼č─▒nda yer alan testis yap─▒lar─▒ ejakülasyon (bo┼čalma) an─▒na kadar üretti─či spermlerin depolanmas─▒n─▒ sa─člar. Bu fonksiyonlar─▒ d─▒┼č─▒ndan testisler testosteron ad─▒ verilen bir hormon sentezleme i┼člevi de gösterirler. Testosteron hormonu erkeklerde cinsel dürtünün, erkek vücuduna ait k─▒llanma ve kas-kemik kütlesi art─▒┼č─▒ gibi de─či┼čiklerin gerçekle┼čmesinde görev al─▒r.

  • Pankreas

Pankreas, üretti─či enzimler ile sindirim sistemi i┼člevleri için hayati öneme sahip bir organ olmas─▒ d─▒┼č─▒nda salg─▒lad─▒─č─▒ hormonlar─▒ ile vücudun birçok fonksiyonunda da görev alan bir organd─▒r. Bu organdan salg─▒lanan insülin ve glukagon hormonu temel olarak kan ┼čekeri düzeyinin ayarlanmas─▒nda görev al─▒rlar. ─░nsülin yüksek kan ┼čekerini azalt─▒c─▒ etki göstermesi nedeniyle ö─čünleri takiben pankreastan salg─▒lan─▒r. Bu hormonun varl─▒─č─▒nda sindirim sonras─▒nda kan dola┼č─▒m─▒na geçen besin maddeler hücreler taraf─▒ndan al─▒nmas─▒ ve enerji üretiminde kullan─▒lmas─▒ uyar─▒lm─▒┼č olur.

─░nsülin hormonu eksikli─činde ortaya ç─▒kan ┼čeker hastal─▒─č─▒ ki┼činin kan ┼čekerinin sürekli yüksek olmas─▒ nedeniyle birçok organda hasara neden olabilen önemli bir sa─čl─▒k sorunudur.

Çocuk endokrin nedir?

Endokrin sistem, endokrin bezler ve bu bezlerin salg─▒lad─▒klar─▒ hormonlar─▒ kapsar. Endokrin sistem ile ilgili rahats─▒zl─▒klar konusunda e─čitim alan ve uzman olan dahiliye hekimleri endokrin doktoru ismini al─▒r.

Birçok sa─čl─▒k kurulu┼člar─▒nda hizmet vermeye devam eden endokrin bölümü alt ya┼č gruplar─▒nda ise pediatri bölümünün bir yan dal─▒d─▒r ve çocuk endokrin ad─▒n─▒ al─▒r.

En ├çok Okunan Sa─čl─▒k Rehberi Yaz─▒lar─▒m─▒z

Sosyal Medya Hesaplar─▒m─▒z:
Facebook | Instagram | YouTube | LinkedIn

Prof. Dr.
Banu Kale
Endokrinoloji ve Metabolizma Hastal─▒klar─▒
VM Medical Park VM Medical Park Pendik
273523

Bu i├žeri─čin geli┼čtirilmesinde Medical Park Yay─▒n Kurulu katk─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.
Sayfa i├žeri─či sadece bilgilendirme ama├žl─▒d─▒r. Sayfa i├žeri─činde tedavi edici sa─čl─▒k hizmetine y├Ânelik bilgiler i├žeren ├Âgelere yer verilmemi┼čtir. Tan─▒ ve tedavi i├žin mutlaka hekiminize ba┼čvurunuz.