sat─▒r aras─▒

Bir tür protein grubu olan glüten; arpa, bu─čday ve çavdar gibi tah─▒llarda bulunur. Bu tah─▒llar─▒n kullan─▒ld─▒─č─▒ i┼členmi┼č g─▒dalarda da bulunan glüten, insan vücudu taraf─▒ndan sindirilmesi zor bir besindir. Kullan─▒ld─▒─č─▒ besinlere k─▒vam veren, mayalanmas─▒n─▒ sa─člayan ve ürünlerin birbirine ba─članmas─▒na yard─▒mc─▒ olan glüten, farkl─▒ proteinlerin kar─▒┼č─▒m─▒ndan olu┼čur.

Glütenin ve gliadin, glütende bulunan iki ana proteindir. Bu protein türlerinden gliadin; uzama yetene─či yüksek, antijenik bir maddedir. Ekmek gibi unlu ürünlerin, pi┼čirilirken kabarmas─▒n─▒ sa─člar. Vücut taraf─▒ndan ço─čunlukla tolere edilen bu madde, zaman zaman ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sisteminin reaksiyon göstermesine ve baz─▒ alerjik reaksiyonlar─▒n olu┼čmas─▒na yol açabilir. Glüten duyarl─▒l─▒─č─▒, çölyak hastal─▒─č─▒, bu─čday alerjisi ve irritabl ba─č─▒rsak sendromu gibi rahats─▒zl─▒klar─▒ olan ki┼čilerin, glüten tüketmemesi gerekir. Baz─▒ ara┼čt─▒rma sonuçlar─▒nda bu hastal─▒klardan herhangi birine sahip olmayan ki┼čilerin de glüten tüketmemesinin daha sa─čl─▒kl─▒ oldu─ču kabul edilir. S─▒kl─▒kla sorulan "Glüten nelerde var?" sorusunu yan─▒tlamadan önce "Glüten Nedir?" bunu yan─▒tlamak gerekir.

Gluten nedir?

Arpa, bu─čday, çavdar gibi tah─▒llarda bulunan glüten, s─▒kl─▒kla tüketilen ekmek ve simit gibi unlu mamullerde kullan─▒lan hamurun a─č benzeri yap─▒s─▒n─▒ olu┼čturan ve hamura elastikiyet kazand─▒ran bir protein grubudur. Glüteni olu┼čturan proteinler, prolamin ve glüteninler olmak üzere iki ana grupta s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒r. Gliadin, prolamin grubunda yer alan proteindir. Glüten intolerans─▒ olanlarda ve çölyak hastalar─▒nda alerjik reaksiyona yol açar.

Glüten, suyla bir araya geldi─činde sert fakat esneyebilen bir maddeye dönü┼čür. Yap─▒┼čkan özelli─či hamuru, elastik bir hâle getirirken, hamurun mayalanmas─▒n─▒ ve pi┼čme s─▒ras─▒nda kabarmas─▒n─▒ sa─člar. Ayn─▒ zamanda ürüne çi─čnenebilir bir özellik kazand─▒ran glüten, çi─čneme s─▒ras─▒nda ki┼čiyi tatmin eden yumu┼čak ve gevrek dokudan da sorumludur. S─▒kl─▒kla sorulan "Glüten ne demek?" sorusu bu ┼čekilde yan─▒tlanabilir. Özellikle bu─čdayda son derece etkili olan glüten, ekmek üretiminde s─▒kl─▒kla kullan─▒l─▒r.

Suda çözünmeyen bu protein grubunun içinde bulunan gliadin ise sindirilmesi zor bir maddedir. Bu yüzden baz─▒ ki┼čilerde sindirim problemlerine yol açabilir. Pek çok insan glüteni tolere edebilirken çölyak hastalar─▒, glüten duyarl─▒l─▒─č─▒, bu─čday alerjisi gibi baz─▒ rahats─▒zl─▒klara sahip ki┼čiler taraf─▒ndan tüketilmemesi gerekir. Glüten, çölyak hastalar─▒ taraf─▒ndan tüketildi─činde ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sistemi reaksiyon göstererek ince ba─č─▒rsak dokusuna zarar verir. ─░nce ba─č─▒rsaklarda bulunan villus ya da farkl─▒ bir deyi┼čle besinlerin emilimini sa─člayan parmak benzeri yap─▒larda atrofi yani körelme olu┼čur. Villus olmaks─▒z─▒n vücut için gerekli olan vitamin ve minerallerin emilimi bozulur. Buna ba─čl─▒ olarak farkl─▒ sa─čl─▒k problemleri ortaya ç─▒kabilir.

Gluten hangi besinlerde bulunur?

Baz─▒ ki┼čiler için sindirim sorunlar─▒na ve çok daha ciddi sa─čl─▒k problemlerine yol açan glüten özellikle arpa, bu─čday, çavdar gibi tah─▒llarda bulunur. Glütenin bulundu─ču di─čer besinlerin bir k─▒sm─▒ a┼ča─č─▒da s─▒ralanm─▒┼čt─▒r:

  • Ekmek ba┼čta olmak üzere simit, pide ve lava┼č gibi hamur ürünleri
  • Makarna, kuskus, bulgur, çorba ve hububatlar
  • ─░rmik ve ┼čekerlemeler
  • Pasta ve kek türleri
  • Malt, malt tatland─▒r─▒c─▒s─▒ ve malt ürünleri bulunan yiyecek ve içecekler
  • Graham unu, fosfat unu ve do─čal bu─čday unu ile yap─▒lan ürünler
  • Patates k─▒zartmas─▒, cips ve i┼členmi┼č etler
  • Soya sosu, lesitin ve modifiye edilmi┼č g─▒da ni┼častas─▒ bulunan ürünler
  • Salata soslar─▒ ve soslu kuru yemi┼čler

─░┼členmi┼č g─▒dalara bu─čday eklendi─činden bu tür ürünlerin ço─čunda glüten bulunur. Dolay─▒s─▒yla glütene kar┼č─▒ duyarl─▒l─▒─č─▒ olan ki┼čilerin, bu tür ürünleri tüketmeden önce paketin arkas─▒ndaki uyar─▒lara dikkat etmesi gerekir.

Kimler glutensiz beslenmelidir?

Son y─▒llarda yap─▒lan s─▒n─▒rl─▒ çal─▒┼čmalarda glüten içermeyen ürünlerle beslenmenin genel sa─čl─▒k durumunu art─▒rd─▒─č─▒, ki┼činin kendisini daha dinamik hissetmesini sa─člad─▒─č─▒ ve kilo vermeye yard─▒mc─▒ oldu─ču görülmü┼čtür. Ancak farkl─▒ ara┼čt─▒rmalarda, glütensiz beslenme diyetinin sürdürülmesinin sa─čl─▒k aç─▒s─▒ndan gerekli olmad─▒─č─▒ da öne sürülür. Dolay─▒s─▒yla sa─čl─▒kl─▒ bireylerin glütenden kaç─▒n─▒p kaç─▒nmamas─▒ gerekti─čine dair henüz bir görü┼č birli─či bulunmaz. Ancak baz─▒ rahats─▒zl─▒klara sahip olan ki┼čilerin glütensiz beslenmesi gerekmektedir. Bu rahats─▒zl─▒klar ┼ču ┼čekilde s─▒ralanabilir:

Çölyak Hastal─▒─č─▒: Genetik ve çevresel faktörlerin tetikledi─či çölyak hastal─▒─č─▒, genellikle 1 ya┼č─▒ndan sonra ki┼činin glüten içeren g─▒dalar─▒ tüketmesiyle ortaya ç─▒kar. Bulant─▒, kusma, ishal, i┼čtah kayb─▒ ve huzursuzluk gibi belirtilere yol açan çölyak hastal─▒─č─▒, geli┼čim gerili─či, kilo alamama, infertilite ve kemik erimesi gibi semptomlara da yol açabilir. Tek tedavi seçene─činin glütensiz beslenme oldu─ču glüten hastal─▒─č─▒n─▒n tan─▒s─▒ için hekim, fizik muayenenin ard─▒ndan ki┼čiye kan testi yap─▒lmas─▒n─▒ ister.

Seroloji testi ile glütene kar┼č─▒ immün sistemin reaksiyonu ölçülür. HLA genetik testi ile, HLA-DQ2 ve HLA-DQ8 genleri ara┼čt─▒r─▒l─▒r. Ki┼čide bu genlerin pozitif olmas─▒, ki┼činin çölyak hastas─▒ olma ihtimalini artt─▒r─▒r. Bu durumda tan─▒n─▒n netle┼čtirilmesi için gastroenteroloji uzman─▒, endoskopi ile biyopsi yapar. Ucunda optik görüntüleme cihaz─▒ olan ince ve esnek bir tüpten olu┼čan endoskop, ki┼činin a─čz─▒ndan ince ba─č─▒rsaklar─▒na kadar sokulur. Gerekli görüldü─čünde endoskop ile ince ba─č─▒rsaklar─▒n iç yüzeyinde bulunan villus hasar─▒n─▒n gözlemlenebilmesi için doku örne─či al─▒n─▒r. Çölyak hastal─▒─č─▒ tedavi edilmedi─činde vücut için gerekli olan vitamin, mineral, protein, karbonhidrat gibi besinlerin emiliminde yetersizlik olu┼čur. Tüm bunlara ba─čl─▒ olarak pek çok farkl─▒ sa─čl─▒k problemi ortaya ç─▒kabilir.

Glüten intolerans─▒: Besin kaynaklar─▒ndan al─▒nan glütenin, vücut taraf─▒ndan tolere edilememesine ba─čl─▒ olarak görülen ve alerjik bir reaksiyon olan glüten intolerans─▒, zaman zaman çölyak d─▒┼č─▒ glüten intolerans─▒ olarak da tan─▒mlan─▒r. Çölyak hastal─▒─č─▒ için yap─▒lan testlerin negatif ç─▒kt─▒─č─▒ bu rahats─▒zl─▒─ča özgü bir tan─▒ testi bulunmaz. Tan─▒ için glüten, 1 ile 3 ay boyunca beslenme düzeninden ç─▒kar─▒l─▒r. Bu süre boyunca belirtilerin azalmas─▒ ve glütenle beslenmeye devam edildi─činde belirtilerin artmas─▒ ile tan─▒ koyulur. Toplumun yakla┼č─▒k %13'ünde oldu─ču dü┼čünülen rahats─▒zl─▒─č─▒n te┼čhisi zordur. Ba┼č ve kar─▒n a─čr─▒s─▒, hâlsizlikishalkab─▒zl─▒k, ┼či┼čkinlik, mide bulant─▒s─▒ gibi yayg─▒n belirtilerin yan─▒ s─▒ra, kas ve eklem a─čr─▒lar─▒, ┼čiddetli kar─▒n a─čr─▒s─▒, anemianksiyete ve depresyon gibi daha az s─▒kl─▒kta görülen belirtileri de bulunur. Glütensiz beslenme, tek tedavi seçene─čidir.

Bu─čday Alerjisi: Yeti┼čkinlere oranla çocuklarda daha yayg─▒n görülen bu─čday alerjisi, bu─čdayda bulunan proteinlerden en az birine kar┼č─▒, ba─č─▒┼č─▒kl─▒k sisteminin anormal tepki vermesi olarak tan─▒mlanabilir. Baz─▒ ki┼čilerde bu─čday ununun yaln─▒zca solunmas─▒yla da ortaya ç─▒kabilen semptomlar, ço─čunlukla solunum güçlü─čü, ┼či┼čkinlik, bulant─▒, ba┼č dönmesi, h─▒zl─▒ nab─▒zürtikertansiyon dü┼čüklü─čü ve bilinç kayb─▒ olarak görülür. Hayati risk olu┼čturan anafilaksiye de neden olabilen hastal─▒─č─▒n tedavisi, bu─čday ve bu─čday proteinlerinin diyetten ç─▒kar─▒lmas─▒yla yap─▒l─▒r. Bu─čdaya kar┼č─▒ alerjisi olan ve ┼čiddetli reaksiyon geçirme riski olan ki┼čilerin yanlar─▒nda epinefrin enjeksiyonu ta┼č─▒malar─▒ gerekebilir.

─░rritabl Ba─č─▒rsak Sendromu: Huzursuz ba─č─▒rsak sendromu olarak da bilinen hastal─▒─ča sahip olan ki┼čilerin pek ço─ču, glüteni tolere edemez. ─░rritabl ba─č─▒rsak sendromunda görülen belirtiler, glüten tüketimiyle birlikte art─▒┼č gösterebilir. Glüten diyeti uygulayan baz─▒ hastalarda, semptomlar─▒n azald─▒─č─▒ da gözlenmi┼čtir.

Gluten diyeti nedir?

Glüten diyeti, tedavi amac─▒yla çölyak hastalar─▒na, glüten intolerans─▒ ve bu─čday alerjisi olanlara uygulanan bir beslenme program─▒d─▒r. Glüten tüketimiyle ortaya ç─▒kan sa─čl─▒k problemlerinin ortadan kald─▒r─▒lmas─▒n─▒ amaçlayan ki┼čiler ve sadece glütensiz beslenmek isteyen ki┼čiler de glüten diyeti uygulayabilir. Kinoa, patates, esmer pirinç, yulaf, m─▒s─▒r, dar─▒, ya─čs─▒z s─▒─č─▒r eti, deniz ürünleri, tavuk, yumurta, meyve ve sebze çe┼čitlerinin yan─▒ s─▒ra un kullan─▒lmas─▒ gereken ürünlerde, soya, badem, patates, bezelye ve hindistan cevizi unu tüketilebilir.

Glüten diyeti yapanlar─▒n, ambalajl─▒ ürünleri sat─▒n almadan önce ürünün arkas─▒ndaki uyar─▒lara dikkat etmesi önemlidir. Sizin de glüten tüketimiyle artan ┼čikayetleriniz varsa sa─čl─▒k kontrollerinizi yapt─▒rmay─▒ unutmay─▒n. Sa─čl─▒kl─▒ günler dileriz.

En ├çok Okunan Sa─čl─▒k Rehberi Yaz─▒lar─▒m─▒z

Sosyal Medya Hesaplar─▒m─▒z:
Facebook | Instagram | YouTube | LinkedIn

Uzm. Dyt.
Bet├╝l Yurdakul
Beslenme ve Diyet
─░stinye ├ťniversitesi Hastanesi Bah├že┼čehir
629465

Bu i├žeri─čin geli┼čtirilmesinde Medical Park Yay─▒n Kurulu katk─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.
Sayfa i├žeri─či sadece bilgilendirme ama├žl─▒d─▒r. Sayfa i├žeri─činde tedavi edici sa─čl─▒k hizmetine y├Ânelik bilgiler i├žeren ├Âgelere yer verilmemi┼čtir. Tan─▒ ve tedavi i├žin mutlaka hekiminize ba┼čvurunuz.