sat覺r aras覺

L繹semi (Kan kanseri) Nedir?

Lösemi vücut savunmas覺nda görevli akyuvar (beyaz kan hücresi) hücrelerinin bir türü olan lenfositlerin ilev görmeyecek ekilde üretimi ve geliimi ile karakterize bir grup kan hastal覺覺n覺 tan覺mlar.

Her yata görülebilen bir kanser çeidi olan kan kanseri, çocuklarda ve 50 ya üstü yetikinlerde daha yayg覺n görülen bir hastal覺kt覺r. Erken tehis ile tedavi ans覺 oldukça yüksek olan hastal覺覺n erken dönemlerde fark edilmesi ve tedaviye balanmas覺 büyük önem ta覺r.

Lösemi Nedir?

Lösemi en sade ifadesiyle kan kanseri olarak ifade edilebilir. Kemik iliinde bulunan kök hücrelerin çeitli sebeplerden dolay覺 geliiminin duraklamas覺 ve kontrolsüz bir ekilde çoalmas覺 sonucu oluan kan kanseri öncelikli olarak kemik iliine ve daha sonra da tüm organlara yay覺labilir.

Kemik ilii alyuvar, lenfositler gibi akyuvar ve platelet (trombositler) gibi kan hücrelerinin yap覺ld覺覺 süngerimsi bir dokudur. Bu hücreler kemik iliinde yap覺ld覺ktan sonra kana kar覺覺rlar. Beyaz kan hücreleri ba覺覺kl覺k sisteminin en önemli parçalar覺ndan biridir. Bir yandan vücudu virüslerin ve bakteri, mantar veya parazit gibi yabanc覺 mikroorganizmalar覺n igaline kar覺 korurken bir yandan da vücutta kanserleme eilimindeki hücreleri tespit ederek onlar覺n ortadan kald覺r覺lmas覺n覺 salarlar.

Kemik iliinde üretilen dier hücrelerin aksine beyaz kan hücreleri, lenf nodu, dalak ve timus gibi dier çeitli organlarda da üretilebilirler.

Tedavi edilmediinde ciddi problemlere yol açan ve ilerleyici bir hastal覺k olan lösemi olgunlaan akyuvarlar覺n kontrolsüz art覺覺na bal覺 olarak geliirse daha yava bir seyir izler.

Olgunlamam覺 akyuvarlar覺n kontrolsüz üretimine bal覺 olarak gelien kemik ilii kanseri ise h覺zl覺 bir ekilde ilerler ve 1-2 ay içinde klinik bulgular oluturabilir.

Lösemi Çeitleri Nelerdir?

Hastal覺覺n seyrine göre kan kanseri, akut ve kronik olmak üzere ikiye ayr覺l覺r. H覺zl覺 seyreden ve k覺sa süre içerisinde klinik bulgu ve belirtiler veren lösemi çeidi akut, yava ilerleyen ve uzun y覺llar içinde gelien lösemi çeidi ise kronik lösemi olarak adland覺r覺l覺r.

Akut lösemilerdeki kanser hücreleri kronik lösemilerdeki kanser hücrelerine göre daha az olgun, h覺zl覺 çoalan ve kemik iliini ilevsiz olarak h覺zla terk eden hücrelerdir. Bu fonksiyonsuz hücreler blast olarak isimlendirilir. Akut lösemilerde blast hücrelerinin h覺zl覺 çoalmas覺 sonucu kemik iliindeki dier sal覺kl覺 hücreler için gerekli yaam alanlar覺n覺 da igal ederek belirtilerin k覺sa süre içerisinde meydana gelmesine neden olur.

Her iki çeit lösemi türü de beyaz kan hücresinin çeidine göre ikier kola ayr覺l覺r. Beyaz kan hücresi myelosit ise myeloid lösemi, lenfosit ise lenfoblastik lösemi olarak nitelendirilir. Bu lösemi çeitlerine ek olarak çok daha az görülen juvenil miyelomonositik lösemi, kronik miyelomonositik lösemi, myelodisplastik sendrom, myeloproliferatif hastal覺klar ve tüylü hücre (hairy cell) lösemi gibi farkl覺 lösemi çeitleri de vard覺r.

Yetikinlerde yayg覺n olarak akut miyeloid ve kronik lenfositik lösemi görülür. Çocuklarda lösemi genellikle miyeloid ve akut miyeloid lösemi (AML) olarak kendini gösterir. Akut lösemi, geliimini tam olarak tamamlayamam覺 lökositlerle karakterize kemik ilii kanserini ifade etmek için kullan覺lan bir terimdir.

Lösemiler genel olarak 4 temel alt kategoride incelenir:

  • Akut Lenfoblastik Lösemi (ALL)

ALL, ilkel ve lenfoid kökenli beyaz kan hücrelerinin (blastlar) geliimini tamamlamadan kontrolsüz çoalmas覺 sonucu oluan kan kanseri türüdür. Çocuk lösemi hastalar覺n覺n yakla覺k olarak %80’i bu grupta yer al覺r. Yetikinler için ise bu oran %20 civar覺ndad覺r. Bu tür lösemilerde 5 y覺ll覺k sakal覺m oranlar覺 %68 olarak tan覺mlan覺r.

  • Akut Myeloid Lösemi (AML)

Myelositik kökenli blastlar覺n kontrolsüz çoalmas覺 sonucu oluan AML, özellikle 20’li yalar覺n覺n ba覺ndaki gençlerde tespit edilen lösemilerin yakla覺k olarak yar覺s覺ndan sorumludur. Yetikinlerde ise en s覺k tespit edilen akut lösemi türü AML’dir. Bu lenf kanseri türü için 5 y覺ll覺k sakal覺m oran覺 %26 civar覺ndad覺r.

  • Kronik Lenfositik Lösemi (KLL)

Lenfoid kökenli beyaz kan hücrelerinin olgunlamas覺n覺 tamamlamas覺n覺n ard覺ndan kontrolsüz ekilde çoalmaya balamas覺 KLL ile sonuçlan覺r. Bu hücreler fonksiyon göstermekten yoksun olup, KLL en s覺k olarak 60 ve 70 ya aras覺ndaki bireylerde ortaya ç覺kar. Bu lösemi türü için öngörülen 5 y覺ll覺k sakal覺m oran覺 %83’tür.

  • Kronik Myeloid Lösemi (KML)

Özellikle 25-60 ya aras覺ndaki bireyleri etkileyen kan kanseri türü olan KML, myeloid kökenli hücrelerin çoalmas覺 sonras覺 meydana gelir. Bu lösemi türü için 5 y覺ll覺k sakal覺m oran覺 ise %67’dir.

Lösemi Belirtileri Nelerdir?

Dier kemik ilii hastal覺klar覺 belirtileri ile benzerlik gösteren löseminin en belirgin bulgular覺 aras覺nda kans覺zl覺a bal覺 olarak gelien halsizlik, solgunluk, çabuk yorulma ve nefes darl覺覺 bulunur.

Ba覺覺kl覺k sisteminin zay覺flamas覺 nedeniyle ortaya ç覺kan enfeksiyonlar ve trombositlerin etkilenmesine bal覺 olarak oluan burun, di ve di eti kanamalar覺, cilt alt覺nda beklenmedik kanamalar, morarmalar ve cilt üzerinde toplu ine ba覺 büyüklüünde k覺rm覺z覺 döküntüler (peteiler) lösemi belirtileri aras覺nda yer al覺r.

襤tahs覺zl覺k, kilo kayb覺, gece terlemeleri, tedavi ile kontrol alt覺na al覺namayan ateli enfeksiyonlar, kemik ar覺lar覺, boyun ve koltuk alt覺 lenf bezlerinde büyüme, di etlerinde ve kar覺nda ilikler ise özellikle akut lösemi belirtileri aras覺nda kabul edilen bulgular覺 olutururlar.

  • Çocuklarda Lösemi Belirtileri

Çocukluk ça覺nda görülen kanser türlerinin yakla覺k %30’unu oluturan lösemi, genellikle 2-5 ya ve 5-10 ya aras覺 çocuklarda daha yayg覺n olarak görülür. Yeni doan bebekler yaam覺n覺n ilk 6 - 8 ay覺nda anne sütünden ald覺klar覺 ba覺覺kl覺k desteini kullan覺p, bu dönemden sonra 2 ya覺na kadar kendi ba覺覺kl覺k sistemini düzenlerler. Bu dönemde geçirecekleri viral enfeksiyonlar lösemi kanserini tetikleyebilir.

Bu yalarda oluan raitizm ve bu hastal覺a bal覺 olarak gelien D vitamini eksiklii kan kanseri oluumunu destekleyici rol oynar. Bu nedenle çocuklar覺 uygun hava koullar覺nda ve doktorunun önerdii saatlerde günee ç覺kar覺lmas覺 oldukça önemlidir.

Çocuklarda yayg覺n olarak görülen lösemi belirtileri:

  • Solgun bir cilt rengi
  • 襤tahs覺zl覺k ve buna bal覺 olarak gelien h覺zl覺 kilo kayb覺
  • Uzun süren ateli enfeksiyonlar
  • Vücutta morluklar ya da bezeler olumas覺
  • Kar覺nda ilik
  • Eklem Ar覺lar覺

Lösemi hastal覺覺n覺n seyri s覺ras覺nda kemik ilii d覺覺nda dier doku ve organlar覺n tutulmas覺 sonucunda da bir tak覺m belirtiler meydana gelebilir. Örnek olarak merkezi sinir sistemine kanserin metastaz yapmas覺 (s覺çramas覺) sonras覺nda ba ar覺s覺, bulant覺, kusma ve nöbet gibi çeitli belirtiler oluabilir.

Lösemi, merkezi sinir sistemi d覺覺nda akcierler, sindirim kanal覺, kalp, böbrek ve testislere de yay覺l覺m göstererek bu bölgelere has ikayetlere neden olabilir.

Lösemi Neden olur, Risk Faktörleri Nelerdir?

Lösemi, tan覺 alan kanser hastal覺klar覺n覺n s覺kl覺覺 s覺ralamas覺nda 15. s覺rada yer alan kötü huylu hastal覺kt覺r. Kansere bal覺 ölümlerde ise 11. s覺radad覺r. Erkeklerde kad覺nlara göre 1,5 kat daha s覺k görülür ve lösemi erkek hastalarda daha ölümcül seyretme eilimindedir. Lösemi türüne göre oluum nedeni ve risk faktörleri deikenlik gösterebilir.

Akut Lenfoblastik Lösemi 襤çin Risk Faktörleri

 ALL, altta yatan nedeni kesin olarak ortaya konulamam覺 bir lösemi türüdür. Nükleer patlama bölgelerine yak覺n alanlarda yaayan kiilerde oluan yüksek radyasyon nedeniyle ALL türü lösemiye bir yatk覺nl覺k söz konusudur. Radyasyona maruziyet konusunda dikkat edilmesi gereken en önemli grup anne adaylar覺d覺r.

Sigara duman覺 içerisinde bulunan benzen gibi kimyasal maddeler ve kanser tedavisinde kullan覺lan çeitli kemoterapi ilaçlar覺 da ALL türü lösemi geliimi ile ilikili durumlar aras覺nda deerlendirilir.

HTLV-1 ve EBV virüsleri ile enfekte olan kiilerde ALL gelime riskinde bir art覺 söz konusudur. Enfeksiyon hastal覺klar覺 d覺覺nda Down sendromu, klinefelter sendromu, fanconi anemisi ve nörofibromatozis gibi rahats覺zl覺klara sahip kiilerde de ALL görülme riski artm覺t覺r.

Akut Myeloid Lösemi 襤çin Risk Faktörleri

AML, kemik iliinde bulunan kök hücrelerin gelime ve bölünme ile ilgili DNA k覺s覺mlar覺ndaki mutasyonlar ve anormallikler sonucunda meydana gelen lösemi türüdür. Bir kiide AML ortaya ç覺kma ihtimali yala birlikte art覺 gösterir. AML için ortalama tan覺 ya覺 68’dir. Erkeklerde daha s覺k olarak tespit edilen AML için sigara duman覺na maruziyet, myelodisplastik sendrom ve down sendromu gibi rahats覺zl覺klar birer risk faktörü olarak kabul edilir.  

Kronik Lenfositik Lösemi 襤çin Risk Faktörleri

Günümüzde henüz KLL geliiminin altta yatan kesin nedeni ortaya konulabilmi deildir ancak 50 ya覺n üzerinde olmak, erkek cinsiyet, savalarda kullan覺lan kimyasal ajanlara maruziyet ve ailede bu hastal覺a yakalanm覺 baka bireylerin varl覺覺 KLL geliimi için birer risk faktörü olarak deerlendirilir.

Kronik Myeloid Lösemi 襤çin Risk Faktörleri

KML, genetik mutasyonlar sonucu oluan lösemi türüdür ancak bu mutasyonlar覺 neyin ya da nelerin tetikledii henüz tam olarak anla覺lm覺 deildir. Bu genetik mutasyonlar bireyin hayat覺nda sonradan oluan anormalliklerdir. Kii bu hastal覺k ile ilikili genleri ebeveynlerinden almaz.

襤nsanlarda toplam 23 çift kromozom mevcuttur. 22 ve 9 numaral覺 kromozomlar aras覺nda meydana gelen parça deiimleri ile 22 numaral覺 kromozom normalden k覺sa, 9 numaral覺 kromozom ise normalden uzun hale gelir.

Mutasyona uram覺 22 numaral覺 kromozom Philadelphia kromozomu olarak isimlendirilir ve KML hastalar覺n覺n %90’覺nda tespit edilebilir. Philadelphia kromozomu üzerindeki BCR-ABL geni kan hücrelerinin kontrolsüz ekilde çoalmas覺n覺 tetikleyerek KML geliimine neden olur.

Lösemi Tan覺s覺 Nas覺ld覺r?

Lösemi tan覺s覺na yönelik olarak istenilecek tetkikler ve yap覺lacak uygulamalar çok say覺da ve oldukça zaman al覺c覺d覺r. Birçok test kullan覺lmas覺ndaki amaç hastal覺覺n türünün ve evresinin tam olarak ortaya konmas覺n覺 salamakt覺r.

Hekim taraf覺ndan gerçekletirilen fizik muayene s覺ras覺nda anemiye bal覺 olarak olumu soluk görünüm, büyümü lenf nodlar覺, dalak ve karacier büyümesi gibi lösemiye iaret eden belirtilerin varl覺覺 incelenir.

Tam kan say覺m覺, metabolik ve biyokimyasal deerler, karacier fonksiyon testleri ve hastan覺n p覺ht覺lama ile ilgili deerleri lösemi tan覺s覺nda faydal覺 tetkikler aras覺nda yer al覺r. Bu testlere ek olarak periferik kan yaymas覺 ve kemik ilii örneinin incelenmesi lösemi için tan覺sal deere sahip önemli uygulamalard覺r.

Akut lösemi tan覺s覺 için kemik ilii aspirasyon biyopsisi gerekli ve önemli bir testtir. Kronik lösemilerde ise periferik kan deerlendirilmesi genellikle yeterli kabul edilir ve bu kiilerde ileri biyopsi giriimlerine gerek duyulmayabilir. KML hastal覺覺nda genetik tan覺 yöntemleri kullan覺larak BCR-ABL geni tespit edilebilir.

Kemik ilii testi genellikle hastan覺n kalça kemiinden gerçekletirilir. Uzun bir ine vas覺tas覺 ile bu kemikten al覺nan kemik ilii örnei laboratuvara gönderilerek kanser hücrelerinin varl覺覺 deerlendirilir.

Lösemi Tedavisi Nas覺ld覺r?

Löseminin tedavi edilebilmesi için öncelikli olarak türünün belirlenmesi gerekir. Basit bir tam kan say覺m覺 ile kanda kanser belirtileri saptan覺r. Kanda blast ad覺 verilen kanser hücrelerinin art覺覺na bal覺 olarak lösemi tan覺s覺 konur.

Kemik iliinden al覺nan biyopsi ise kemik iliinin kanser hücreleri ile tutulup tutulmad覺覺n覺 gösterir. Tedavide önemli olan nokta ise löseminin alt türünün belirlenmesidir. Löseminin alt tiplerine göre tedavi yöntemi deiiklik gösterir.

Lösemi tedavisinde ilk akla gelen yöntem kemoterapidir. Kemoterapi ilaçlar覺, lösemiye neden olan kanser hücrelerinin ortadan kald覺r覺lmas覺n覺 salayan kimyasal ilaçlard覺r. Lösemi çeidine göre kemoterapide kullan覺lacak ilaçlar覺n türü, dozu ve uygulama yolu da deiiklik gösterir.

Radyoterapi (覺覺n tedavisi), yüksek enerjili 覺覺nlar kullan覺larak lösemi hücrelerini harabiyete urat覺r ve büyümelerini engeller. Radyasyon tedavisi vücudun sadece bir bölümüne veya tamam覺na uygulanabilir. Radyoterapi ayn覺 zamanda kök hücre nakline haz覺rl覺k aamas覺nda da bavurulan bir yöntemdir.

Biyolojik ajanlar ve immünoterapi ilaçlar覺n覺n bu hastalarda kullan覺lmas覺 ile kiilerin kendi ba覺覺kl覺k sistemlerinin kanser hücrelerini tan覺mas覺n覺 salamak amaçlan覺r. Kötü huylu hücreleri bu ilaçlar sayesinde daha s覺k olarak tespit eden savunma hücreleri, kanser hücrelerinin ortadan kald覺r覺lmas覺n覺 salar.

Genel olarak kabul gördüü ekilde lösemi hastalar覺nda en etkili tedavi yöntemlerinin ba覺nda kemik ilii nakli gelir. Kök hücre nakli olarak bulunan bu yöntemde hastan覺n kendi sal覺kl覺 ilii veya doku uyumu salayan karde, yak覺n akraba ya da ba覺ç覺lardan ilik nakli yap覺labilir.

Kemik ilii naklinin amac覺 kiideki hastal覺kl覺 kemik iliinin sal覺kl覺 kemik ilii ile deitirilmesidir. Bu ilem öncesinde hastaya yüksek dozda kemoterapi ve radyoterapi verilerek hastal覺kl覺 kemik iliinin tamamen ortadan kald覺r覺lmas覺 salan覺r. Daha sonras覺nda hastaya kan yap覺c覺 kök hücrelerin infüzyonu yap覺l覺r ve sal覺kl覺 kemik iliinin yeniden oluturulmas覺 amaçlan覺r.

Kemik ilii nakli büyük medikal prosedürlerden biri kabul edilir ve ilik nakli yap覺lacak kiide ani kan bas覺nc覺 dümesi, ba ar覺s覺, bulant覺, kusma, ar覺, nefes darl覺覺,ate ve üüme titreme gibi yan etkilere neden olabilir. Bu belirtiler d覺覺nda daha ciddi seyirli kemik ilii nakli yan etkileri de mevcuttur. Bu ciddi yan etkilerin ortaya ç覺kmas覺nda kiinin ya覺, genel sal覺k durumu, tedaviyi hangi hastal覺a bal覺 olarak ald覺覺 ve transplantasyonun türüne göre deikenlik gösterir.

GVHD (donörün al覺c覺ya kar覺 hastal覺k oluturmas覺), vericinin kan hücrelerinin al覺c覺n覺n vücudundaki hücrelere kar覺 mücadeleye girimesini tan覺mlayan önemli bir sal覺k durumudur. GVHD d覺覺nda, nakil reddi ve iç organ hasar覺 veya kanamalar da nakil sonras覺 oluabilecek ciddi yan etkiler aras覺nda yer al覺r.

Lösemi için yap覺lacak tedavi planlamas覺n覺 hematoloji onkoloji uzman覺 hekimler taraf覺ndan gerçekletirilir. Bir onkoloji hastanesi seçilip tedavinin planlanmas覺 hem löseminin tipini hem de hastaya özgü faktörlere göre deikenlik gösterebilir.

Kemoterapi tedavisi s覺ras覺nda özellikle akut lösemi hastalar覺nda bu ilaçlara ek olarak destek tedavisinin verilmesi oldukça önemli bir konudur. Kemoterapi ilaçlar覺 ile hastan覺n normal kan hücrelerinin de etkilenmesi sonucu bula覺c覺 hastal覺klara, kanamalara ve anemiye kar覺 yatk覺nl覺覺 artt覺r覺c覺 etki gösterir. Bu nedenle hastaya kemoterapi tedavisine ek olarak antibiyotik ilaçlar ve gerekirse kan transfüzyonu ve dier kan ürünlerinin nakli de gerçekletirilebilir.

Antibiyotiklere ek olarak, mantar tedavisi, bulant覺 önleyici antiemetik etkili ilaçlar da hastaya gerekli durumlarda hekimler taraf覺ndan reçetelendirilebilen ilaçlar aras覺nda yer al覺r.

KML hastalar覺nda imatinib etken maddeli tirozin kinaz inhibitörü ilaçlar, mutasyona uram覺 gen ve ürünlerine kar覺 etki göstererek devrim niteliinde bir tedavi plan覺n覺n domas覺n覺 salam覺t覺r. Bu ilaçlar覺n bir dier önemli özellii de kemoterapi ilaçlar覺na göre daha az yan etkiye sahip olmalar覺d覺r.

Akut ve kronik lösemiler birçok türde kan hastal覺覺n覺 bünyesinde bar覺nd覺ran karma覺k tan覺 ve tedavi aamalar覺na sahip rahats覺zl覺klard覺r. Tan覺 ne kadar erken gerçekletirilirse tedavinin etkinliinin de o kadar yüksek olmas覺 sebebiyle bu rahats覺zl覺klar konusunda bilinçlenmek önem arz eder. Her ne kadar y覺llar ilerledikçe yeni tan覺 ve tedavi yöntemleri 覺覺覺nda ölüm oranlar覺nda azalma ve sakal覺m oranlar覺nda bir art覺 söz konusu olsa da lösemi hastal覺覺 hayat覺 tehdit edici olmas覺 nedeniyle dikkat edilmesi gereken rahats覺zl覺klar覺n ba覺nda gelir.

1975 y覺l覺nda lösemili kiilerde 5 y覺ll覺k kanserden sakal覺m oran覺 %30 civar覺ndayken, günümüzde bu oran %60’覺n üzerine ç覺km覺t覺r. Bunun en büyük sebebi fark覺ndal覺k ve erken tan覺d覺r. Bu nedenle kendinizde ve çevrenizdeki kiilerde lösemiye ait belirtilere rastlarsan覺z en yak覺n sal覺k kurulular覺na bavurarak uzman hekimlerden yard覺m almay覺 ihmal etmemeniz önerilir.

Do癟. Dr.
zlem ahin Bal癟覺k
Hematoloji
VM Medical Park Samsun
1004688

Bu i癟eriin gelitirilmesinde Medical Park Yay覺n Kurulu katk覺 salam覺t覺r.
Sayfa i癟erii sadece bilgilendirme ama癟l覺d覺r. Sayfa i癟eriinde tedavi edici sal覺k hizmetine y繹nelik bilgiler i癟eren 繹gelere yer verilmemitir. Tan覺 ve tedavi i癟in mutlaka hekiminize bavurunuz.