Kök hücre nedir? Kan yapıcı kök hücre nakli nedir?

Hematoloji
488

Kan yapıcı (hematopoetik) kök hücre nedir ve vücutta ne görev üstlenir?

Sağlıklı bireylerde, farklı görevler üstlenecek şekilde değişmiş çeşitli kan hücreleri kemik iliğinde yapılmaktadır. Bu hücreler daha sonra kana ve gerekli durumlarda dokulara geçerek ömürlerini tamamlarlar.  Kan hücreleri doku ve organlara besin maddeleri ve oksijen taşımakla görevlidir. Kan yapıcı kök hücreler en çok kemiğin sünger şeklindeki bölümünde, kanda ve yeni doğan bebeklerin göbek kordon kanında bulunur.

Kan yapıcı kök hücre nakli nedir?

Hasta olan kişinin kusurlu kan hücrelerini sağlıklı kök hücreler ile değiştirme işlemidir.

Kök hücre nakline neden ihtiyaç duyulur?

Kan yapıcı hücrelerin DNA yapısında çevresel veya genetik faktörler ile meydana gelen bozulmalar kan hücrelerinin görevini tam olarak yerine getirmesini engeller. Bunun sonucu olarak bazı metabolik ve kan hastalıkları meydana gelir.

Hangi hastalıklarda kan yapıcı kök hücre nakline ihtiyaç duyulur?

Kemik iliği yetmezlikleri ( Aplastik anemi, Fanconi Anemisi, Diamond Blackfan Anemisi), lösemiler, lenfomalar,  metabolik hastalıklar, myelodisplastik sendromlar, ağır immün yetmezlikleri, hemoglobinopatiler (talasemi major, orak hücre anemisi, vb.) ve diğer bazı kan hastalarında kan yapıcı kök hücre tedavisine ihtiyaç duyulur.

Kök hücre naklinin çeşitleri nelerdir?

Kan yapıcı kök hücre nakli tipine nakil hekimi tarafından hastanın tanısına göre karar verilir. İki tip nakil tipi vardır. Birincisi otolog kök hücre naklidir. Hastanın kendisinden alınıp yine kendisine verilen, ikincisi başka bir kişiden (akraba içi veya akraba dışı bağışçıdan) kan yapıcı hücre verilerek yapılabilir.

Kan yapıcı kök hücreler 3 şekilde toplanabilir;

  • Hücre verici ameliyathanede genel anestezi ile uyutularak iğne yardımı ile kemik iliğinden
  • Damar yolun ile kandan
  • Doğum esnasında verici olan bebeğin göbek kordonundan

Kök hücreme toplama şekli nakil hekimleri tarafından belirlenir.  Hastanın kendisinden kendisine yapılan nakillerde damar yolu veya kemik iliği kaynaklarından sadece birinden toplanır. Başka bir kişiden yapılan nakillerde bir veya birden fazla kök hücre toplama yolu kullanılabilir.

Kimler kök hücre bağışçısı olabilir?

Herhangi kronik veya bulaşıcı hastalığı ve ciddi kan hastalığı olmayan, 18 ila 55 yaş arasında ve en az 50 kg ağırlığında olan her birey kök hücre bağışçı adayı olabilir. 

Nakil süreci nasıl gerçekleşir?

Kök hücre nakli için hasta ve bağışçının nakil öncesi kan tetkikleri ve muayeneleri yapılır. Hasta ve bağışçı nakil için hazırlanır. Hastanın kendi hastalıklı hücreleri 7 -15 günlük sürede ilaç tedavileri ile yok edilir. İlaç tedavisi bitiminde veya bir gün sonrasında bağışçıdan kan kök hücreleri toplanır. İlaç tedavi süresi bittikten bir gün sonra bağışçıdan toplanan kök hücre hastaya damar yolundan verilir.

Nakil amacıyla kullanılan kök hücreler kemik iliğinden, kandan veya göbek kordonundan elde edilebilir.

Kök hücre bağışçısı nasıl olunur?

Kök hücre bağışçı adaylarının doku tiplendirmeleri akraba içi bağışçılarda nakil merkezi tarafından uygun görülen doku tiplendirme laboratuvarlarında gerçekleştirilir.

Akraba dışı bağışçı adayı olmak isteyenler,  illerdeki Kızılay Kan Merkezleri’ne, Ankara kemik iliği Bankasına veya İstanbul Kemik iliği bankalarına giderek  kök hücre bağışçısı olmak istediklerini beyan ederler. Donör merkezi tarafından bağışçı adayının uygun olup olmadığını belirlemek için viral enfeksiyon belirteç testleri, tam kan sayımı ve doku tiplendirme testleri için 3 tüp kan alınır ve gönüllüye onam formu imzalatılır.

Herhangi bir bulaşıcı hastalığı olmayan ve kan sayımı uygun görülen bağışçıların doku tiplendirme testleri çalışılarak bağışçı aday sistemine kaydedilir.  Bağışçı adayının doku grupları ile eşleşen hasta olduğunda sisteme kayıtlı olan bağışçı ile iletişime geçilir ve donorün nakil öncesi hazırlık ve nakil süreci başlatılır. Tüm süreç bağışçı ve hasta gizliliği esas alınarak gerçekleştirilir.

Bir bağışçıdan ne sıklıkla kök hücre alınabilir?

Kişilerin bir kez kök hücre verdikten sonra tekrar kök hücre vermesinde sağlık açısından hiçbir sakınca yoktur. Vericinin bir kez kök hücre verdikten sonra sistemde kayıtlı olarak kalması ya da kalmaması kendi seçimine bağlıdır. Nakil yapılmış hastanın hastalığının yeterli düzelmemesi, tekrar etmesi veya verilen kök hücrelerin tutmaması gibi özel durumlarda verici ile tekrar irtibata geçilip yeniden kök hücre nakline izin vermesi istenebilir.