sat─▒r aras─▒

Nörotransmitter en basit ┼čekliyle, vücutta kimyasal haberle┼čmenin düzenli bir ┼čekilde yap─▒labilmesini sa─člayan haberci bile┼čen olarak tan─▒mlanabilir. Bir nörotransmitter hücresi herhangi bir sinir hücresi üzerinden kendisine iletilen mesajlar─▒ al─▒r ve bir sonraki sinir, kas ya da hormon üreten bez hücrelerine ula┼čt─▒r─▒r.

Nörotransmitter hücrelerinin ta┼č─▒d─▒─č─▒ mesajlar─▒ sayesinde vücudunuz hareket edebilir, çe┼čitli duyu organlar─▒n─▒z çal─▒┼č─▒r hatta kalp at─▒┼č─▒n─▒z─▒n devam etmesi sa─član─▒r. Ayr─▒ca nörotransmitter hücrelerin varl─▒─č─▒ vücudunuzun iç bölümünden ve etraf─▒n─▒zdan ald─▒─č─▒n─▒z bütün bilgileri derleyip, uygun tepkileri verebilmenize de yol açar.

Nörotransmitter Nedir?

Nörotransmitter nedir sorusu için verilebilecek en basit ve do─čru cevap, bu bile┼čenlerin vücudunuzun çal─▒┼čmas─▒ için mutlaka gerekli olan kimyasal maddeler oldu─čudur. Nörotransmitterlerin ana i┼člevi kendisine bir nörondan ( sinir hücresinden) gelen kimyasal mesajlar─▒ bir sonraki durakta yer alan sinir hücresine, kas hücresine ya da metabolizma faaliyetlerinde rol alan bez hücrelerine ula┼čt─▒rmakt─▒r.

Sinir sisteminiz bir a─č yap─▒ gibi vücudunuzun her taraf─▒n─▒ sarm─▒┼čt─▒r. Sinir sistemi, kendi içinde yer alan sinir hücrelerine ve söz konusu sinir hücrelerinin hedefe ald─▒─č─▒ di─čer hücrelere elektrik uyar─▒lar─▒ gönderen ve/veya uyar─▒lar─▒ alan bir düzen içinde çal─▒┼č─▒r. Sinir sistemi beynin, kaslar─▒n ve bütün organlar─▒n fonksiyonunu do─čru bir ┼čekilde yapmas─▒n─▒ sa─člar.

Özetle söylemek gerekirse, sinir sistemi yapt─▒─č─▒n─▒z her eylemde, zihninizden geçen her dü┼čüncede ve hissetti─činiz bütün duygular üzerinde hayati etkiye sahiptir. Sinir hücreleri vücudunuzun bütün kaynaklar─▒na devaml─▒ olarak bilgi gönderip, alarak sürekli bir geri bildirim sistemi ile vücudunuzun çal─▒┼čmas─▒n─▒ denetler.

Nörotransmitterler Nas─▒l Çal─▒┼č─▒r?

Vücudunuzda yer alan milyarlarca sinir hücresi üç ana bölümde incelenebilir.

Bu bölümler ┼čunlard─▒r:

  • Hücrenin Gövde K─▒sm─▒: Nörotransmitter üretimi ve sinir hücresinin fonksiyonunu sürdürebilmesi hücrenin gövde k─▒sm─▒nda gerçekle┼čir.
  • Akson: Hücrenin akson bölümü kendisine ula┼čan elektrik sinyallerini bir sonraki hedef terminal hücreye ta┼č─▒r.
  • Akson Terminali: Akson terminali olarak adland─▒r─▒lan bölge, al─▒nan elektrik mesaj─▒n─▒n bir sonraki hedefte bulunan sinir, kas ya da organ hücreleri ile ileti┼čim kurabilmesi için kimyasal sinyal olu┼čturulan yerdir.

Nörotransmitterler, nöronun akson olarak adland─▒r─▒lan bölümünde yer al─▒r. Nöronlar sinaptik kesecikler ad─▒ verilen bölümlerde depolan─▒r. Söz konusu keseciklerde binlerce nörotransmitter nöronu bulunabilir.

Herhangi bir mesaj sinir hücresine iletildi─či s─▒rada, sinyalin ta┼č─▒makta oldu─ču elektrik yükü nörotransmitter keseciklerinin, hücrenin en uç noktas─▒ndaki sinir hücresinin zar k─▒sm─▒ ile kayna┼čmas─▒n─▒ sa─člar. Bundan sonra mesaj, iletimden sorumlu akson terminalinde depolanm─▒┼č bir ba┼čka sinir hücresi yard─▒m─▒ ile bir sonraki hedef hücre aras─▒nda bulunan s─▒v─▒ bo┼člu─čuna b─▒rak─▒l─▒r.

Nörotransmitter Maddeler Nelerdir?

Nörotransmitter maddeler ço─ču kez nöronlardan sentezlenir. Nörotransmitterler ya hücrede çokça yer alan öncü moleküllerden olu┼čur ya da bunlardan sentezlenir. Nörotransmitterler amino asitler, monoaminler ve peptidler olabilir.

Bilim insanlar─▒ en az 100 farkl─▒ nörotransmitter madde çe┼čidi oldu─čunu bilmekle beraber henüz tan─▒mlanamam─▒┼č, nörotransmitter maddeler oldu─čunu da belirtiyor. Söz konusu nörotransmitterler s─▒n─▒fland─▒r─▒l─▒rken, kimyasal yap─▒lar─▒na göre farkl─▒ bile┼čenlere ayr─▒labilir.

─░yi bilinen kategorilerde yer alan nörotransmitter madde örnekleri ve fonksiyonlar─▒ ┼čunlard─▒r:

  • Amino asit nörotransmitter madde örnekleri vücudunuzda yer alan sinir sisteminin çe┼čitli hayati i┼člevleri üzerinde etkilidir. Vücutta çok yayg─▒n bir ┼čekilde bulunur.
  • Glutamat, sinir sisteminde en s─▒k rastlanan uyar─▒c─▒ bir nörotransmitter türüdür. Özellikle beyinde bulunan nörotrasmitterlerin ço─čunlu─ču glutamatt─▒r. Glutamat dü┼čünme, ö─črenme ve bellek vb. bili┼čsel fonksiyonlar─▒n düzgün yürütülmesinde görev al─▒r. Glutamat düzeyinde dengesizlik olmas─▒ beyinde Alzheimer, demans, Parkinson hastal─▒─č─▒n─▒n tetiklenmesi gibi istenmeyen durumlara yol açabilir.
  • Gama-aminobütirik asit, özellikle beyin bölgesinde en çok bulunan inhibitör transmitterlerdir. GABA’n─▒n düzenlemekle sorumlu oldu─ču alanlar anksiyete, sinirlilik, uyku, nöbet, konsantrasyonun sa─članmas─▒ ve depresyon bölgeleridir.
  • Glisin, omurilik bölgesinde en çok bulunan inhibitör transmitterdir. Özellikle duyma, a─čr─▒ hissedilmesi ve metabolizma faaliyetlerinin do─čru yürütülebilmesi üzerinde etkilidir.
  • Monoamin nörotransmitterleri, vücudun sinir sisteminde özellikle de beyinde çe┼čitli ┼čekillerde i┼člev yapar. Söz konusu nörotransmitterlerin düzenlemekle sorumlu oldu─ču alanlar, bilinç, bili┼čsel i┼člevler, dikkat ve duygu i┼členmesidir. Mono amin nörotransmitterlerin görevini düzgün yapamamas─▒ halinde bireyin sinir sistemi çal─▒┼čmas─▒nda çe┼čitli bozuklular olabilir. 
  • Serotonin, bir ba┼čka inhibitör transmitterdir. Düzenlemekle sorumlu oldu─ču alanlar bireyin ruh hali, uyku düzeni, cinsellik, i┼čtah kontrolü, a─čr─▒ ve kayg─▒n─▒n düzenlenmesidir. Serotonin dengesizli─či oldu─čunda ya┼čanabilecek rahats─▒zl─▒klar, mevsimsel duygusal bozukluk, depresyon, anksiyete, kronik a─čr─▒lar ve fibromiyalji olabilir.
  • Dopamin, vücudunuzun ödül sisteminde rol oynar. Dopaminin sorumlu oldu─ču alanlar aras─▒nda haf─▒za, uyku düzeni, ruh halinin dengesi, odaklanma, motivasyon say─▒labilir. Dopamin üretilen sistemde sorun ya┼čanmas─▒ halinde görülebilecek ba┼čl─▒ca hastal─▒klar, Parkinson, ┼čizofreni, bipolar bozukluk, hiperaktivite ya da huzursuz bacak sendromu olabilir.
  • Epinefrin, adrenalin olarak da adland─▒r─▒l─▒r. Vücut taraf─▒ndan en eski komut olarak verilen “sava┼č ya da kaç” tepkisini düzenler. Korku ve stres durumlar─▒nda devreye girer. Epinefrin nörotransmitteri vücudun kalp at─▒┼č h─▒z─▒ndan, düzenli nefes al─▒n─▒p verilmesinden, kan bas─▒nc─▒n─▒n ve kan ┼čekerinin dengede tutulmas─▒ndan, kaslara giden kan ak─▒┼č─▒n─▒n düzenlenmesinden sorumludur. Çe┼čitli stres faktörlerine göre vücutta do─čru tepkinin verilebilmesi için dikkat ve odaklanmay─▒ artt─▒r─▒c─▒ etkide bulunur. Epinefrin düzeyinin fazla olmas─▒ durumunda ortaya ç─▒kabilecek hastal─▒klar yüksek tansiyon, diyabet ya da kalp hastal─▒─č─▒ olabilir.
  • Norepinefrin, di─čer ad─▒ noradrenalindir. Vücutta kan bas─▒nc─▒n─▒ ve kalp at─▒┼č h─▒z─▒ üzerinde etkilidir. Özellikle uyan─▒kl─▒k, karar verme, dikkat, uyar─▒lma, odaklanma fonksiyonlar─▒n─▒ düzenleyici etkide bulunur.
  • Peptid, amino asit zincirleri ya da polimerleri tan─▒mlamak için kullan─▒lan bir terimdir.
  • Endorfin, vücudun do─čal olarak salg─▒lad─▒─č─▒ a─čr─▒ kesicidir. Ac─▒n─▒n alg─▒lanmas─▒nda rol oynar. Vücutta endorfin sal─▒n─▒m─▒ a─čr─▒y─▒ azaltman─▒n yan─▒ s─▒ra ki┼činin kendini “iyi hissetmesine” de yol açar. Endorfin seviyesi dü┼čtü─čünde ortaya ç─▒kabilecek ba┼čl─▒ca sorunlar fibromiyalji ya da ba┼č a─čr─▒s─▒ olabilir.
  • Asetilkolin uyar─▒c─▒ bir nörotransmitter olup, merkezi sinir sistemi ve periferik sinir sitemi üzerinde çe┼čitli fonksiyonlar─▒n yürütülmesinden sorumludur. Asetilkolin vücudun otonom sinir sisteminde yer alan ve kalp at─▒┼č h─▒z─▒n─▒, kan bas─▒nc─▒n─▒ ve ba─č─▒rsak hareketlili─čini düzenleyen nöronlar─▒n pek ço─ču taraf─▒ndan sal─▒n─▒r. Asetilkolinin vücutta etkili oldu─ču ba┼čl─▒ca alanlar haf─▒za, uyku düzeni, kas kas─▒lmalar─▒, ö─črenme ve cinsel istektir. Asetilkolin düzeyinde dengesizlik olmas─▒ halinde ya┼čanabilecek ba┼čl─▒ca hastal─▒klar Alzheimer, çe┼čitli nöbetler, kas spazmlar─▒ olabilir.

Nörotransmitter Hakk─▒nda S─▒kça Sorulan Sorular

Nörotransmitter, Hedef Hücreye Hangi De─či┼čikli─či ─░letir?

Nörotransmitterler, fonksiyonel nörotransmitterin özelli─čine ba─čl─▒ olarak hedef hücreye a┼ča─č─▒daki eylemleri iletebilirler.

  • Uyar─▒c─▒ nörotransmitterler, nöronun uyar─▒larak mesaj─▒ hedef hücreye “ate┼člemesine” yol açar.
  • ─░nhibitör nörotransmitterler, iletilen mesaj─▒n daha uza─ča gitmesini önleyerek, görevin tamamlanmas─▒n─▒ sa─člar.
  • Modülatör nörotransmitterler di─čer kimyasal habercilerin etkileri üzerinde rol oynar. Hücrelerin sinaps üzerinde kurdu─ču ileti┼čimi ayarlamakla görevlidir. Ayn─▒ anda birden fazla say─▒da nöronu etkileyebilirler.

Nörotransmitter Hücreleri Vücut Fonksiyonlar─▒n─▒ Nas─▒l Etkiler?  

Sinir sisteminizin nörotransmitter hücreler sayesinde kontrol etti─či ba┼čl─▒ca hayati fonksiyonlar ┼čunlard─▒r:

  • Kalp at─▒┼č─▒ ve kan bas─▒nc─▒n─▒n düzenlenmesi
  • Nefes al─▒n─▒p, verilmesi
  • Kaslar─▒n hareket ettirilebilmesi 
  • Dü┼čünme, hat─▒rlama, ö─črenme ve duygular─▒n i┼členmesi
  • Uyku, iyile┼čme ve ya┼članma fonksiyonlar─▒
  • Stresli olaylara uygun tepki gösterilmesi
  • Hormonlar─▒n düzenli ve yeteri kadar salg─▒lanmas─▒
  • Sindirim sisteminin düzgün çal─▒┼čmas─▒, açl─▒k ya da susuzluk hissedilebilmesi 

En ├çok Okunan Sa─čl─▒k Rehberi Yaz─▒lar─▒m─▒z

Sosyal Medya Hesaplar─▒m─▒z:
Facebook | Instagram | YouTube | LinkedIn

Prof. Dr.
Belma Do─čan G├╝ngen
N├Âroloji
─░stinye ├ťniversitesi Hastanesi Bah├že┼čehir
951

Bu i├žeri─čin geli┼čtirilmesinde Medical Park Yay─▒n Kurulu katk─▒ sa─člam─▒┼čt─▒r.
Sayfa i├žeri─či sadece bilgilendirme ama├žl─▒d─▒r. Sayfa i├žeri─činde tedavi edici sa─čl─▒k hizmetine y├Ânelik bilgiler i├žeren ├Âgelere yer verilmemi┼čtir. Tan─▒ ve tedavi i├žin mutlaka hekiminize ba┼čvurunuz.