Dağıtıcı Şok Nedir? Nedenleri, Belirtileri ve Tedavisi

Dağıtıcı şok, damarların aşırı ve kontrolsüz biçimde genişlemesiyle kan basıncının düştüğü, kan hacmi yerinde olsa bile organlara yeterli kan ve oksijen ulaşamadığı hayati bir dolaşım bozukluğudur. Tıp dilinde vazodilatör şok olarak da adlandırılır ve acil müdahale gerektirir.

Dağıtıcı Şok Nasıl Gelişir?

Sağlıklı bir dolaşımda damar duvarındaki kaslar sürekli hafif bir gerginlik hâlindedir ve bu gerginlik tansiyonun korunmasını sağlar. Dağıtıcı şokta enfeksiyon, ağır alerji, sinir sistemi hasarı ya da hormon eksikliği gibi bir neden bu dengeyi bozar. Damarlar gevşeyip genişler, sistemik damar direnci (kalbin kanı pompalarken karşılaştığı toplam direnç) belirgin biçimde düşer.

Genişleyen damar ağı, mevcut kanla dolmayacak kadar büyür ve ortaya göreli bir sıvı eksikliği çıkar. Aynı süreçte kılcal damarların geçirgenliği artar, kanın sıvı kısmı dokulara sızar. Kalp başlangıçta daha hızlı ve güçlü çalışarak bu açığı kapatmaya çalışsa da organlara giden kan akımı zamanla yetersiz kalır.

Şok Türleri Arasında Dağıtıcı Şokun Yeri

Şok, nedenine göre dört ana gruba ayrılır. Hipovolemik şok kan ya da sıvı kaybından, kardiyojenik şok kalbin pompa gücünün azalmasından, obstrüktif şok ise kan akımının mekanik olarak engellenmesinden kaynaklanır. Dağıtıcı şokta sorun ne kan miktarında ne de kalpte değil, damarların taşıma kapasitesindedir.

Yoğun bakımda izlenen şok hastalarında en sık karşılaşılan grup dağıtıcı şoktur. Geniş bir hasta grubunda yapılan değerlendirmede tabloların yaklaşık dağılımı şöyledir:

• Septik şok: %62.
• Kardiyojenik şok: %16.
• Hipovolemik şok: %16.
• Enfeksiyon dışı nedenlerle gelişen dağıtıcı şok: %4.
• Obstrüktif şok: %2.

Dağıtıcı Şok Nedenleri Nelerdir?

Damarları genişleten pek çok durum dağıtıcı şoka yol açabilir. Bu nedenle tedavi, altta yatan sebebin doğru belirlenmesine bağlıdır.

Septik Şok

Dağıtıcı şokun en sık nedenidir. Halk arasında kan zehirlenmesi diye bilinen sepsiste bağışıklık sistemi bir enfeksiyona aşırı yanıt verir. Salgılanan iltihap aracıları hem damarları genişletir hem de kılcal damar sızıntısını artırır.

Anafilaktik Şok

Anafilaksi, dakikalar içinde gelişebilen ağır bir alerjik tepkidir. Bağışıklık hücrelerinden ani histamin (alerjik yanıtta salgılanan, damarları genişleten madde) boşalması tansiyonu hızla düşürür. Çocuklarda yumurta, süt, buğday ve yer fıstığı gibi besinler, yetişkinlerde ise ilaçlar ve arı gibi böcek sokmaları başlıca tetikleyicilerdir.

Nörojenik Şok

Boyun ya da sırtın üst kısmındaki, özellikle göğüs omurlarının altıncısının üzerindeki omurilik yaralanmalarından sonra görülür. Damarları daraltan sinir uyarıları kesilir, kalbi yavaşlatan sinirlerin etkisi ise sürer. Sonuçta düşük tansiyonla birlikte kalp atımı da yavaşlar. İzole omurilik yaralanmalarının yaklaşık beşte birinde, üst boyun bölgesi yaralanmalarında ise yaklaşık üçte birinde gelişir.

Adrenal Kriz

Böbreküstü bezlerinin yeterli kortizol üretemediği durumlarda damarlar daralma uyarılarına yanıt veremez. Addison hastalığı olan kişilerde enfeksiyon, ameliyat ya da ağır stres krizi tetikleyebilir. Uzun süre kortizon kullanan birinin tedaviyi aniden bırakması da krize zemin hazırlar.

Diğer Nedenler

Daha seyrek görülen nedenler şunlardır:

Bakteri toksinlerinin neden olduğu toksik şok sendromu.

Pankreas iltihabı (pankreatit) ve ağır yanık gibi enfeksiyon dışı yaygın iltihap tabloları.

Kılcal damarlardan ani ve tekrarlayan sıvı kaçağıyla seyreden kapiller sızıntı sendromu.

Bazı ilaçların aşırı dozu ve zehirlenmeler.

Dağıtıcı Şok Belirtileri Nelerdir?

Erken dönemde deri çoğu zaman sıcak ve kızarıktır, nabız güçlü atar; bu nedenle tablo "sıcak şok" olarak da anılır. Şok ilerledikçe kan akımı iç organlara yönlendirilir, el ve ayaklar soğumaya başlar. Başlıca belirtiler şunlardır:

• Büyük tansiyonun 90 mmHg'nin altına inmesi.
• Hızlı kalp atımı ve hızlı, yüzeysel solunum.
• Huzursuzluk, sersemlik, bilinç bulanıklığı.
• İdrar miktarında belirgin azalma.
• Enfeksiyona bağlı tablolarda yüksek ateş ya da tersine vücut ısısında düşme.
• Anafilakside kurdeşen, dudak ve dilde şişlik, hırıltılı solunum.
• Nörojenik şokta hızlanma yerine yavaşlayan nabız ile sıcak ve kuru deri.

Tansiyonun normal göründüğü bazı hastalarda bile dokulara yeterli kan gitmeyebilir. Bu gizli tablo, özellikle enfeksiyona bağlı olgularda dikkatli izlem gerektirir.

Dağıtıcı Şok Tanısı Nasıl Konur?

Tanı, belirtilerin hızla değerlendirilmesi ve şokun türünün ayırt edilmesiyle konur. Hekim tansiyonu, nabzı, solunumu, bilinç durumunu ve idrar çıkışını yakından izler. Kandaki laktat (oksijen yetersizliğinde hücrelerin ürettiği madde) değeri 2 mmol/L sınırını aştığında bu durum dokuların yeterince beslenmediğine işaret eder.

Nedene yönelik incelemeler şunlardır:

• Enfeksiyon odağını bulmak için kan ve idrar kültürü.
• Kan gazı, böbrek ve karaciğer testleri.
• Kalbin pompa gücünü ve damarların doluluğunu görmek için yatak başı ultrason ve ekokardiyografi.
• Anafilaksi şüphesinde ilk 1-2 saat içinde alınan triptaz (alerjik tepkide yükselen bir enzim) testi.
• Adrenal krizde kortizol ölçümü.
• Omurilik yaralanmasında BT ve MR.

Dağıtıcı Şok Tedavisi Nedir?

Tedavinin amacı, organlara yeniden yeterli kan ulaştırmak ve şoka yol açan nedeni ortadan kaldırmaktır. Hasta çoğunlukla genel yoğun bakım ortamında izlenir. Ortak yaklaşım, damar yoluyla dengeli tuz çözeltileri vermek ve ortalama arter basıncını (bir kalp atımı boyunca ölçülen ortalama tansiyon) en az 65 mmHg'de tutmaktır.

Her alt türün kendine özgü bir öncelikli müdahalesi vardır:

Septik şok: İlk saat içinde damardan antibiyotik başlanır, gerekirse apse boşaltılır ya da enfekte kateter çıkarılır.

Anafilaktik şok: Uyluğun dış yüzüne kas içine yapılan acil ilaç enjeksiyonu, tedavinin vazgeçilmez ilk basamağıdır. Yanıt alınamazsa 5-15 dakika sonra tekrarlanır. Hasta en az birkaç saat gözlem altında tutulur.

Nörojenik şok: Omurga sabitlenir ve omurilik beslenmesini korumak için tansiyon ilk 3-7 gün olağan hedefin üzerinde tutulur. Nabız çok yavaşlarsa kalp hızını artıran tedavi uygulanır.

Adrenal kriz: Laboratuvar sonucu beklenmeden eksik hormon damar yoluyla yerine konur ve ilk saatte yaklaşık 1 litre sıvı verilir.

Dağıtıcı Şok için Hangi Bölüme Gidilir?

Dağıtıcı şok belirtileri evde izlenecek bir durum değildir; şüphe anında 112 aranmalı ya da en yakın acil servis birimine gidilmelidir. Ağır alerji öyküsü, Addison hastalığı ya da uzun süreli kortizon kullanımı olan kişilerin acil durum planlarını hekimleriyle önceden konuşması, kriz anında kaybedilecek dakikaları azaltır.