DHEA ile DHEA-S aynı hormon mudur?

İkisi aynı hormonun farklı biçimleridir ve vücutta birbirine dönüşebilir. DHEA kısa ömürlüdür ve gün içinde belirgin dalgalanma gösterirken, sülfat bağlı DHEA-S kanda daha kararlı kalır. Bu nedenle laboratuvarda hormonal durum değerlendirilirken çoğunlukla DHEA-S ölçülür.

Hamilelikte annenin DHEA-S değeri yükselir mi?

Hayır, gebelikte annenin kanındaki DHEA-S genellikle düşer. Bunun nedeni, plasentanın bu hormonu hızla kullanarak östrojene çevirmesidir. Bebeğin böbrek üstü bezleri de plasentaya önemli miktarda DHEA-S sağlar.

DHEA-S sonucu ne kadar sürede çıkar?

Çoğu laboratuvarda sonuç 1-2 iş günü içinde hazırlanır. Testin dışarıdaki bir merkeze gönderildiği durumlarda bu süre birkaç gün uzayabilir.

DHEA-S değeri gün içinde değişir mi?

DHEA-S, kortizol gibi sabah ve akşam arasında büyük farklar göstermez. Bu özelliği sayesinde kan örneği günün herhangi bir saatinde alınabilir. Yoğun egzersiz veya ateşli bir hastalık sırasında yapılan ölçümler ise geçici sapmalar gösterebilir.

Stres DHEA-S düzeyini etkiler mi?

Kısa süreli stres, böbrek üstü bezlerini uyararak DHEA-S'i geçici olarak artırabilir. Aylarca süren kronik streste ise bezlerin kortizol üretimine öncelik vermesiyle DHEA-S düzeyinin düştüğünü gösteren çalışmalar vardır. Ancak tek bir test sonucuna bakarak stres düzeyi hakkında yorum yapılamaz.

Erkeklerde DHEA-S yüksekliği sorun yaratır mı?

Yetişkin erkeklerde hafif yükseklik çoğunlukla belirti vermez ve ciddi bir sorun oluşturmaz. Fazla androjenin bir kısmı östrojene dönüştüğünde meme dokusunda büyüme görülebilir. Çok yüksek değerlerde ise kadınlarda olduğu gibi böbrek üstü bezinin görüntülenmesi gerekir.

DHEA takviyesi kullanmak güvenli midir?

DHEA, vücutta hormona dönüşen etkin bir maddedir ve doktor kontrolü olmadan kullanılmamalıdır. Kadınlarda sivilce, tüylenme ve saç dökülmesi, erkeklerde ise meme büyümesi gibi yan etkiler bildirilmiştir. Meme, prostat ya da rahim kanseri gibi hormona duyarlı hastalık öyküsü olanlar için risk daha da yüksektir.

Kilo vermek DHEA-S değerini düşürür mü?

Kilo kaybının DHEA-S üzerindeki doğrudan etkisi sınırlıdır. Buna karşın insülin direncinin azalması, yumurtalık kaynaklı androjen üretimini düşürerek tüylenme ve adet düzensizliği gibi şikâyetleri hafifletebilir.

DHEA-S yüksekliği gebe kalmayı zorlaştırır mı?

Androjen fazlalığı, yumurtalıklarda düzenli yumurtlamayı engelleyebilir. Yumurtlamanın seyrekleşmesi ya da durması, gebelik şansını doğal yoldan azaltır. Altta yatan neden tedavi edildiğinde yumurtlama çoğu kadında yeniden düzene girer.

Çocukta erken kıllanma her zaman hastalık belirtisi midir?

Hayır; okul öncesi dönemde ya da ilkokulun ilk yıllarında beliren kıllanmanın sık rastlanan nedeni, adrenarşın zamanından önce başlamasıdır ve çoğu zaman iyi huyludur. Yine de aynı bulgular konjenital adrenal hiperplazi gibi tedavi gerektiren durumlarda da görülür. Bu ayrımı yapmak için DHEA-S ile birlikte kemik yaşı ve büyüme hızı değerlendirilir.

DHEA-S düşüklüğü depresyona yol açar mı?

Bazı çalışmalarda düşük DHEA-S ile çökkün ruh hali arasında ilişki bulunmuştur. Ancak bu ilişkinin neden-sonuç bağı taşıdığı kanıtlanmamıştır. Depresif belirtileri olan bir kişinin hem ruh sağlığı hem de hormon değerlendirmesinden geçmesi daha doğru bir yaklaşımdır.

DHEA-S Nedir? DHEA-S Testi Neden ve Nasıl Yapılır?

DHEA-S Nedir?

DHEA-S, böbrek üstü bezinin dış katmanı olan korteksin en iç bölgesinde, kolesterolden üretilir. Bezlerde önce DHEA adlı hormon oluşur, ardından bu hormona bir sülfat grubu eklenerek DHEA-S elde edilir. DHEA'nın kandaki ömrü dakikalarla ölçülürken sülfat bağlı formu saatlerce dolaşımda kalır. Bu nedenle DHEA-S düzeyi gün içinde fazla dalgalanmaz ve ölçüm için daha güvenilir bir hedeftir. Kandaki DHEA-S'in yüzde 95'ten fazlası böbrek üstü bezlerinden geldiği için bu hormon, söz konusu bezlerin androjen üretimini neredeyse doğrudan yansıtır.

DHEA-S düzeyi yaşam boyunca belirgin bir eğri çizer. Doğumdan kısa süre sonra düşen değerler, 6-8 yaş civarında adrenarş (böbrek üstü bezlerinin androjen üretimine yeniden başlaması) ile yükselmeye başlar ve 20'li yaşlarda zirveye ulaşır. Otuzlu yaşlardan itibaren her on yılda kademeli olarak azalan hormon, 70'li yaşlarda gençlikteki düzeyinin beşte birine kadar inebilir. Erkeklerde ortalama değerler kadınlara göre daha yüksektir.

Doktorların bu testle yanıt aradığı başlıca sorular şunlardır:
Kadınlarda aşırı tüylenme ve sivilcenin kaynağı yumurtalıklar mı, böbrek üstü bezleri mi?
Böbrek üstü bezinde hormon salgılayan bir kitle olabilir mi?
Çocuklarda erken başlayan kıllanma ve vücut kokusu normal sınırlarda mı?
Böbrek üstü bezleri ya da hipofiz yeterli çalışıyor mu?

DHEA-S'in Vücuttaki Görevleri

DHEA-S kendi başına zayıf etkili bir hormondur ve asıl işlevini dokularda başka hormonlara dönüşerek görür. Diğer böbrek üstü bezi hormonları ile birlikte şu süreçlerde rol oynar:

Ergenlik gelişimi: Koltuk altı ve genital bölge kıllanmasının başlamasını sağlar.
Kadınlarda androjen kaynağı: Yetişkin kadınlardaki androjen hormonu miktarının önemli bir kısmı bu öncülden türetilir.
Menopoz sonrası östrojen: Yumurtalıklar çalışmayı bıraktığında yağ dokusunda östrojene dönüşerek küçük bir östrojen kaynağı oluşturur.
Cinsel istek ve cilt: Libido, yağ bezlerinin çalışması ve kıl büyümesi üzerinde etkilidir.

DHEA-S Testi Neden İstenir?

DHEA-S testi çoğunlukla androjen fazlalığını düşündüren bulgular olduğunda istenir. Sonuç, testosteron, prolaktin ve 17-OH progesteron gibi diğer hormonlarla birlikte değerlendirildiğinde androjenin hangi organdan kaynaklandığını gösterir. Testin istendiği başlıca durumlar şunlardır:

Hirsutizm: Kadınlarda yüz, göğüs, karın ve sırtta erkek tipi kalın tüylerin çıkması (hirsutizm).
Dirençli akne: Yetişkin yaşta başlayan ya da standart tedaviye yanıt vermeyen sivilceler.
Adet bozuklukları: Seyrek, düzensiz ya da hiç görülmeyen adetler ve bunlara bağlı gebe kalamama.
Polikistik over sendromu şüphesi: Polikistik over sendromu (yumurtalıklarda çok sayıda küçük kistle seyreden hormonal bozukluk) tanısında, böbrek üstü bezi kaynaklı nedenleri dışlamak için kullanılır.
Kadınlarda erkeksi değişimler: Kısa sürede gelişen ses kalınlaşması, saç çizgisinde geri çekilme ya da klitoriste büyüme.
Çocukluk çağı bulguları: Kızlarda 8, erkeklerde 9 yaşından önce koltuk altında ya da genital bölgede kıl çıkması.
Böbrek üstü bezi yetmezliği şüphesi: Açıklanamayan halsizlik, kilo kaybı ve düşük tansiyonla seyreden tablolar.

DHEA-S Testi nedir

DHEA-S Testi Nasıl Yapılır?

DHEA-S testi, koldaki bir damardan alınan küçük bir kan örneğiyle yapılır. İşlem birkaç dakika sürer ve iğne batışındaki kısa süreli sızı dışında rahatsızlık vermez. Alınan kanın serum kısmında hormon miktarı, antikor temelli laboratuvar yöntemleriyle ölçülür. Test öncesinde dikkat edilmesi gereken noktalar şunlardır:

Açlık: Genellikle aç kalmak gerekmez; ancak aynı kan örneğinden şeker ya da kolesterol gibi tahliller de istenmişse 8-12 saat açlık gerekebilir.
Biyotin kullanımı: Yüksek doz biyotin (B7 vitamini) içeren saç ve tırnak takviyeleri ölçüm yöntemini etkileyerek sonucu hatalı çıkarabilir; ne zaman ara verileceği doktora sorulmalıdır.
Hormon içeren ilaçlar: Kortizon türevi ilaçlar, doğum kontrol yöntemleri ve DHEA takviyeleri sonucu değiştirir; kullanılan tüm ilaç ve takviyeler doktora bildirilmelidir.
Eşlik eden testler: Kadınlarda diğer üreme hormonlarıyla birlikte bakılacaksa kan örneği genellikle adetin 2-5. günleri arasında alınır.

DHEA-S Test Sonuçları Nasıl Yorumlanır?

DHEA-S için tek bir normal değer yoktur; referans aralığı yaşa, cinsiyete ve laboratuvarın kullandığı yönteme göre değişir. Sonuçlar çoğunlukla µg/dL ya da µmol/L birimiyle verilir ve raporda yer alan aralıkla karşılaştırılır. 25 yaşındaki bir kadın için yüksek sayılan bir değer, aynı yaştaki bir erkek için olağan olabilir. Bu nedenle sonucun anlamını, belirtileri ve diğer hormon değerlerini birlikte değerlendiren hekim belirler.

DHEA-S Yüksekliği Neden Olur?

Hafif yükseklikler sık görülür ve çoğunlukla iyi huylu durumlara bağlıdır. Çok yüksek değerler (genellikle 700 µg/dL'nin üzeri) ise böbrek üstü bezinde androjen salgılayan bir kitle açısından ileri inceleme gerektirir. Yüksekliğe yol açabilen başlıca nedenler şunlardır:

Polikistik over sendromu: Bu sendromdaki kadınların yaklaşık dörtte birinde DHEA-S hafifçe yüksektir.
Konjenital adrenal hiperplazi: Kortizol üretimindeki doğuştan bir enzim eksikliği, böbrek üstü bezlerini androjen yönünde aşırı çalışmaya iter.
Böbrek üstü bezi kitleleri: Androjen salgılayan böbrek üstü bezi tümörleri, özellikle hızlı yükselen ve çok yüksek değerlerde akla gelir.
Cushing hastalığı: Hipofizden aşırı ACTH (böbrek üstü bezlerini uyaran hormon) salgılanan Cushing sendromu formlarında DHEA-S de yükselir.
Prolaktin yüksekliği: Süt salgısını sağlayan prolaktin hormonunun fazlalığı, böbrek üstü bezlerinin androjen üretimini artırabilir.
DHEA takviyesi: Doktor önerisi olmadan kullanılan takviyeler kan düzeyini belirgin şekilde yükseltir.

DHEA-S Yüksekliği Belirtileri

Belirtiler kadınlarda ve çocuklarda daha belirgindir; yetişkin erkeklerde yükseklik çoğu zaman sessiz seyreder. Kadınlarda görülebilecek bulgular şunlardır:

Yüz, göğüs ve karın çizgisinde kalın, koyu tüylenme
Yağlı cilt ve çene hattında yoğunlaşan sivilceler
Tepe bölgesinde saç seyrelmesi
Adet düzensizliği ve yumurtlama sorunlarına bağlı gebe kalmada güçlük
İleri durumlarda ses kalınlaşması ve kas yapısında erkeksi değişim

DHEA-S Düşüklüğü Neden Olur ve Belirtileri Nelerdir?

Yaşla birlikte görülen azalma doğaldır ve tek başına bir hastalık göstergesi sayılmaz. Gençlerde ya da orta yaşta ortaya çıkan belirgin düşüklük ise böbrek üstü bezlerinin veya bu bezleri yöneten hipofizin yetersiz çalıştığını düşündürür. Başlıca nedenler şunlardır:

Addison hastalığı: Böbrek üstü bezlerinin hasar görerek hormon üretememesi (Addison hastalığı).
Hipopituitarizm: Hipofiz bezinin ACTH dahil bazı hormonları yeterince salgılayamaması.
Uzun süreli kortizon kullanımı: Dışarıdan alınan kortizon türevleri, böbrek üstü bezlerinin uyarılmasını baskılar.
Ağır kronik hastalıklar: Uzun süren ciddi hastalık dönemlerinde hormon üretimi azalabilir.

Düşüklüğe bağlı şikâyetler belirli değildir ve başka pek çok sorunla karışabilir. Kadınlarda koltuk altı ve kasık kıllarında seyrelme, cinsel istekte azalma ve ciltte kuruluk dikkat çeker. Altta böbrek üstü bezi yetmezliği varsa bu tabloya halsizlik, iştahsızlık, kilo kaybı, tuz isteği ve tansiyon düşüklüğü eklenir.

Anormal DHEA-S Değerlerinde Tedavi Yaklaşımı

DHEA-S için ayrı bir "değer düşürme" tedavisi yoktur; tedavi, değeri değiştiren hastalığa yöneliktir. Bu nedenle önce ek hormon testleri, ultrason, bilgisayarlı tomografi ya da manyetik rezonans (MR) gibi görüntülemelerle nedenin netleşmesi gerekir. Nedene göre izlenen yollar şunlardır:

Polikistik over sendromu: Adet düzenini sağlayan ve androjen etkisini azaltan hormonal tedaviler, gerektiğinde insülin direncine yönelik tedaviyle birlikte planlanır.
Konjenital adrenal hiperplazi: Eksik kortizolün yerine konması, böbrek üstü bezlerinin aşırı uyarılmasını ve dolayısıyla androjen fazlasını azaltır.
Böbrek üstü bezi kitlesi: Hormon salgılayan kitlelerde çoğunlukla kitlenin ya da bezin cerrahi olarak çıkarılması önerilir.
Addison hastalığı ve hipopituitarizm: Eksik olan hormonlar ömür boyu düzenli olarak yerine konur.
Yaşa bağlı düşüklük: Belirti yoksa tedavi gerekmez; DHEA takviyesinin yaşlanmayı yavaşlattığına dair güçlü bir kanıt bulunmamaktadır.

Yaşam tarzı düzenlemeleri, özellikle polikistik over sendromunda tedavinin önemli bir parçasıdır. Fazla kilonun yüzde 5-10 oranında azaltılması bile insülin direncini hafifletir ve androjen düzeylerine olumlu yansır. Rafine şekerden fakir beslenme, haftada en az 150 dakika orta tempolu hareket ve düzenli uyku bu etkiyi destekler.

Hormon Dengesini Okumada DHEA-S'in Yeri

DHEA-S, adrenal kökenli erkeklik hormonu yapımını izlemenin en pratik yoludur ve tek başına değil, diğer hormonlarla birlikte anlam kazanır. Hafif yükseklikler çoğu zaman polikistik over sendromu gibi yönetilebilir durumlara işaret ederken, çok yüksek ya da hızla artan değerler böbrek üstü bezinin ayrıntılı incelenmesini gerektirir. Gençlerde görülen belirgin düşüklük ise bezlerin ya da hipofizin yetersizliğini düşündürür ve atlanmaması gereken bir bulgudur.

İnternette satılan DHEA takviyeleri ya da "hormon dengeleyici" ürünlerle sonucu kendi başına değiştirmeye çalışmak, asıl sorunun gözden kaçmasına neden olabilir. Test sonucunuzun ne anlama geldiğini öğrenmek için endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanına, çocuklardaki erken kıllanma için ise çocuk endokrinolojisi uzmanına başvurmanız en doğru adım olacaktır.