Dizden Ses Gelmesi Neden Olur?

Dizden ses gelmesi, dizi bükme, çömelme ya da merdiven çıkma sırasında eklemden duyulan çıtırtı, tıkırtı veya gıcırtıdır. Tıpta krepitasyon olarak adlandırılan bu durum çoğu zaman zararsızdır. Ağrı, şişlik ya da kilitlenmeyle birlikte görülen sesler ise eklemdeki bir soruna işaret edebilir.

Dizden Ses Gelmesi Normal mi?

Ağrıya yol açmayan diz sesleri büyük ölçüde normal kabul edilir. Ağrısız seslerin kaynağı genellikle eklemin doğal işleyişidir. Bu seslerin başlıca nedenleri şunlardır:

• Eklemi kayganlaştıran sıvının içinde çözünmüş gazlardan oluşan küçük kabarcıkların, hareket sırasında aniden patlaması.
• Diz çevresindeki tendon ya da bağların bir kemik çıkıntısının üzerinden kayarak geçmesi.
• Diz kapağının, uzun süre hareketsiz kaldıktan sonra uyluk kemiğindeki oluğa yerleşirken hafifçe sürtünmesi.

Ağrılı Diz Sesinin Nedenleri Nelerdir?

Sesle birlikte ağrı, şişlik, takılma ya da dizde boşalma hissi varsa eklemin yapılarından birinde hasar olabilir. Sesin türü ve eşlik eden yakınmalar, hekime nedenle ilgili önemli ipuçları verir.

Patellofemoral Ağrı Sendromu

Diz kapağı ile uyluk kemiğinin birleştiği bölgede ortaya çıkan bu tablo, özellikle genç yetişkinlerde ve spor yapan kadınlarda sıktır. Merdiven inerken ya da uzun süre oturduktan sonra kalkarken dizin önünde künt bir ağrı ve çıtırtı hissedilir. Aşırı kullanım, antrenman temposunun aniden artırılması ve uyluk ile kalça kaslarının zayıflığı başlıca risk etkenleridir. Diz kapağının arka yüzündeki kıkırdağın yumuşaması anlamına gelen kondromalazi patella de bu bölgede benzer yakınmalara yol açabilir.

Diz Kireçlenmesi

Tıpta osteoartrit adı verilen kireçlenmede eklem yüzeylerini örten kıkırdak zamanla incelir. Pürüzlenen yüzeyler birbirine sürtündükçe cırt cırt bandını andıran bir gıcırtı duyulur. Sabahları ve uzun süre oturduktan sonra belirginleşen tutukluk ile ağrı bu sese eşlik eder.

Menisküs Yırtığı

Menisküs, uyluk ve kaval kemiği arasında amortisör görevi gören C biçimli kıkırdak yastıktır. Gençlerde çoğunlukla sporda dizin ani dönmesiyle, ileri yaşta ise dokunun yıpranmasıyla yırtılır. Yırtık parça eklem içinde sıkıştığında dizde takılma, kilitlenme, şişlik ve hareket sırasında tıkırtı ortaya çıkar. Menisküs yırtığı tedavileri yırtığın yerine, tipine ve kişinin yaşına göre planlanır.

Bağ ve Tendon Yaralanmaları

Futbol, basketbol ya da kayak gibi ani yön değiştirme gerektiren sporlarda en sık zarar gören yapı ön çapraz bağdır. Yaralanma anında dizden yüksek bir "pat" sesi duyulur ve bunu şişme ile dizde boşalma hissi izler. Çapraz bağ kopması düşünülen kişilerin dizine yük vermeden hekime başvurması gerekir. Diz kapağını kaval kemiğine bağlayan tendonun kopmasında da benzer bir ses duyulur ve kişi bacağını düz uzatamaz.

Plika ve İliotibial Bant Sendromu

Plika, eklem zarında anne karnından kalan ince bir kıvrımdır ve tahriş olduğunda kalınlaşabilir. Bu durumda dizin iç yanında çıtlama, takılma ve ağrı hissedilir; tekrarlayan hareket yapan genç sporcularda daha sık görülür. Dirençli olgularda artroskopik plika eksizyonu ile kalınlaşmış doku çıkarılır. İliotibial bant ise kalçadan dizin dış yanına uzanan kalın bir bağ dokusudur. Bu bantın kemik çıkıntısına sürtünmesi koşucularda ve bisikletçilerde dizin dış yanında atlama sesi ile yanma tarzında ağrıya neden olur.

Diğer Nedenler

Daha az görülen bazı durumlar da dizde ses ve takılmaya yol açabilir. Bunlar şöyle sıralanabilir:

• Diz kapağı çıkığı ya da kıkırdak kırılmasından sonra eklem içinde serbest kalan küçük kemik veya kıkırdak parçaları.
• Diz kapağı kırığı gibi yüksek enerjili travmalar.
• Diz protezi ameliyatından sonra protez parçalarının birbirine değmesiyle oluşan sesler; bunlar ağrı yoksa çoğunlukla sorun oluşturmaz.

Dizden Ses Geliyorsa Ne Zaman Doktora Gidilmeli?

Ağrısız ve tek başına görülen sesler için hekime gitmek gerekmez. Aşağıdaki durumlardan biri varsa ortopedi hekiminin değerlendirmesi önerilir:

• Sesle birlikte ağrı olması ya da ağrının birkaç haftada geçmemesi.
• Dizde belirgin şişlik, sıcaklık veya kızarıklık.
• Dizin bir konumda kilitlenmesi ya da tam açılamaması.
• Yürürken dizin boşalması veya bacağa yük verilememesi.
• Düşme ya da spor yaralanması sırasında "pat" sesi duyulması.
• Diz şikâyetlerine yüksek ateşin eşlik etmesi.

Son iki durum acil değerlendirme gerektirir. Ateşle birlikte şişen, kızaran ve sıcak olan bir diz, eklem enfeksiyonunun belirtisi olabilir. Dizde sıvı birikmesi ile seyreden yakınmalarda eklem sıvısının incelenmesi gerekebilir.

Dizdeki Sesin Nedeni Nasıl Anlaşılır?

Tanının temeli ayrıntılı öykü ve fizik muayenedir. Hekim sesin ne zaman çıktığını, ağrı ve şişliğin eşlik edip etmediğini sorar. Ardından diz kapağının hareketini, bağların sağlamlığını ve menisküsleri özel muayene testleriyle değerlendirir. Kemik yapıları ve eklem aralığındaki daralmayı görmek için röntgen çekilir.

Menisküs, bağ ve kıkırdak gibi yumuşak dokuların ayrıntılı incelenmesi için manyetik rezonans (MR) görüntülemesi kullanılır. Yaralanma şüphesi yoksa MR genellikle egzersiz ve fizik tedaviye rağmen düzelmeyen yakınmalarda istenir. Kireçlenme ya da iltihabi bir eklem hastalığı düşünüldüğünde kan tahlilleri de değerlendirmeye eklenebilir.

Dizden Ses Gelmesi Nasıl Geçer?

Ağrısız seslerin tedavisi yoktur ve gerekli de değildir. Ağrılı seslerde tedavi altta yatan nedene yöneliktir ve çoğu hastada ameliyatsız yöntemlerle başlanır. Bu yöntemler şunlardır:

• Ağrıyı artıran koşu, derin çömelme ve sıçrama gibi hareketlere bir süre ara verilmesi.
• Akut dönemde dizin dinlendirilmesi, soğuk uygulama ve bacağın yüksekte tutulması.
• Fizyoterapi eşliğinde ön uyluk, kalça ve gövde kaslarının güçlendirilmesi.
• Ayak yapısına uygun tabanlık ve destekleyici ayakkabı kullanılması.
• Fazla kilonun verilmesi.

Kilo kaybının dize etkisi araştırmalarla gösterilmiştir. Diz kireçlenmesi olan fazla kilolu yaşlılarda verilen her 1 kilogram, yürürken her adımda dize binen yükü yaklaşık 4 kilogram azaltmıştır. Diz kireçlenmesine iyi gelen yöntemler arasında yüzme ve bisiklet gibi dize az yük bindiren egzersizler de yer alır.

Diz Sesi İçin Ameliyat Ne Zaman Gerekir?

Cerrahi tedavi; bağ kopması, kilitlenmeye yol açan menisküs yırtığı ya da eklem içi serbest parça gibi mekanik sorunlarda gündeme gelir. Yaşla ilgili yıpranmaya bağlı menisküs yırtıklarında ve kireçlenmede ise kapalı ameliyat rutin olarak önerilmez. Bu hastalarda önce en az 3 aylık ameliyatsız tedavi uygulanır.

Dizinden ağrılı ses gelen, sık sık takılma ya da boşalma yaşayan kişilerin ortopedi ve travmatoloji uzmanına görünmesi, nedenin erken saptanmasını sağlar.