Herediter Ataksi Nedir? Nedenleri, Belirtileri ve Tedavisi

Herediter Ataksi Neden Olur?

Hareketlerin akıcı ve uyumlu olmasını sağlayan temel merkez beyinciktir. Beyincik ya da ona bilgi taşıyan sinir yolları zarar gördüğünde kaslar doğru zamanda ve doğru güçte kasılamaz. Kalıtsal türlerde hasarın kaynağı, sinir hücrelerinin ihtiyaç duyduğu bir proteini bozan mutasyondur. Birçok türde gen içindeki kısa bir DNA dizisi normalden çok daha fazla sayıda art arda dizilir; buna tekrar genişlemesi denir. Tekrar sayısı arttıkça hastalık genellikle daha erken başlar ve daha hızlı ilerler.

Türkiye'de akraba evliliğinin yaygın olması, resesif ataksilerin Batı Avrupa'ya kıyasla daha sık görülmesine yol açar. 1.296 hastayı kapsayan 2021 tarihli ulusal çalışmada en sık resesif tür Friedreich ataksisi, en sık dominant türler SCA2 ve SCA1'dir.

Herediter Ataksi Nasıl Kalıtılır?

Aktarım biçimi, genin bulunduğu kromozoma ve kaç kopyasının bozuk olması gerektiğine bağlıdır. Başlıca kalıtım biçimleri şunlardır:

• Otozomal dominant: Bozuk genin tek kopyası hastalık için yeterlidir ve hasta ebeveynin her çocuğa aktarma olasılığı %50'dir.
• Otozomal resesif: Hastalığın ortaya çıkması için anneden ve babadan birer bozuk kopya alınmalıdır; iki taşıyıcı ebeveynin her çocuğunda risk %25'tir.
• X'e bağlı: Gen X kromozomundadır ve hastalık çoğunlukla erkeklerde belirgin seyreder.
• Mitokondriyal: Hücrenin enerji santrali olan mitokondrideki DNA yalnızca anneden geçtiği için hastalık anne tarafından aktarılır.

Herediter Ataksi Türleri Nelerdir?

Herediter ataksiler, sorumlu gene göre çok sayıda alt türe ayrılır ve başlangıç yaşı, eşlik eden organ sorunları ile ilerleme hızı türden türe değişir.

Friedreich Ataksisi

Friedreich ataksisi, en sık görülen herediter ataksidir ve FXN genindeki GAA dizisinin aşırı uzamasından kaynaklanır. Sağlıklı kişilerde 5-33 olan tekrar sayısı hastalarda 66 ile 1.000'in üzerine çıkar. ABD verilerine göre 40.000-50.000 kişide yaklaşık 1 kişide görülür ve belirtiler çoğunlukla 10-15 yaş arasında başlar; daha geç başlayan formlar da vardır. Hastaların yarısından fazlasında kalp kasının kalınlaşmasıyla seyreden kardiyomiyopati gelişir.Omurgada yana eğrilik, yani skolyoz, ve ayak kavisinin aşırı yükselmesi sık eşlik eden bulgulardır.

Spinoserebellar Ataksiler

Spinoserebellar ataksiler (SCA), otozomal dominant geçişli ataksilerin ortak adıdır. 1965'ten bu yana 100'den fazla tipi tanımlanmıştır ve dünyada en sık görülenin SCA3, diğer adıyla Machado-Joseph hastalığı olduğu düşünülür. Belirtiler genellikle erişkinlikte başlar. Tekrar dizisi kuşaktan kuşağa uzayabildiği için hastalık çocukta ebeveyne göre daha erken ve ağır başlayabilir; buna antisipasyon denir.

Ataksi Telenjiektazi ve Diğer Türler

Ataksi telenjiektazi, ATM genindeki değişiklikten kaynaklanan ve genellikle 5 yaşından önce başlayan resesif bir türdür. Adını, gözün beyaz kısmında ve deride görülen kılcal damar genişlemelerinden (telenjiektazi) alır. Bağışıklık sistemi zayıf olduğundan akciğer enfeksiyonları sık görülür; lösemi ve lenfoma gibi kan kanserlerinin riski de artmıştır.

Epizodik ataksilerde dengesizlik sürekli değildir; saniyeler ile günler arasında süren ataklar hâlinde gelir. Stres, kafein, alkol ve yoğun efor bu atakları tetikleyebilir. E vitamini eksikliğine bağlı ataksi ise 5-15 yaş arasında başlayan ve vitamin düzeyinin hekim kontrolünde düzeltilmesiyle belirtileri azalabilen nadir türlerden biridir.

Herediter Ataksinin Belirtileri Nelerdir?

İlk belirti çoğu zaman yürürken sendeleme ya da sık tökezlemedir; zamanla kollar, konuşma ve gözler de etkilenir. Sık görülen belirtiler şunlardır:

• Ayakları açarak ve sarhoş gibi dengesiz yürüme.
• Karanlıkta ya da gözler kapalıyken belirginleşen denge kaybı.
• El yazısının bozulması, düğme iliklemek gibi ince işlerde zorlanma.
• Yavaş, kesik ve peltek konuşma; tıptaki adıyla dizartri.
• Gözlerde istemsiz titreme, yani nistagmus, ve çift görme.
• Yemek sırasında öksürme ve yutma güçlüğü.
• Bacaklarda his kaybı, kas güçsüzlüğü ve sertlik.
• İşitme ve görmede azalma.

Friedreich ataksisinde tedavisiz seyirde belirtilerin başlamasından yaklaşık 10-15 yıl sonra tekerlekli sandalye gerekir ve ölümlerin başlıca nedeni kalp tutulumudur.

Herediter Ataksi Nasıl Teşhis Edilir?

Değerlendirme ayrıntılı bir nörolojik muayeneyle başlar; hekim yürüyüşü, parmak-burun testini, refleksleri ve göz hareketlerini inceler. Ailede benzer şikâyetler ve akraba evliliği olup olmadığı sorulur. Beyin ve omurilik MR'ı beyincikte küçülme olup olmadığını gösterir. Sinir iletim çalışmaları sinir hasarını ortaya koyar; Friedreich ataksisinden şüpheleniliyorsa kalp grafisi (EKG) ve kalp ultrasonu da istenir.

Kesin tanı genetik testle konur. Tekrar genişlemeleri standart ekzom dizilemesiyle çoğu zaman saptanamadığından önce bu genişlemelere özgü testler yapılır; ekzom sonucunun normal çıkması tek başına ataksiyi dışlamaz. Alkol, vitamin eksiklikleri ve bağışıklık kaynaklı hastalıklar gibi edinsel nedenler de dışlanır. Belirtisi olmayan çocuklarda test genellikle önerilmez; bu karar, kişinin kendi onamını verebileceği yaşa bırakılır.

Herediter Ataksinin Tedavisi Var mı?

Herediter ataksilerin çoğunda kesin bir tedavi yoktur; amaç belirtileri hafifletmek ve bağımsızlığı korumaktır. İlaçlar hastalığın ilerleyişini yavaşlatabilir ancak durdurmaz; kullanım kararı ve takip nöroloji uzmanınca yürütülür.

Rehabilitasyon, tüm türlerde tedavinin temelini oluşturur. Destek programı genellikle şu başlıkları içerir:

1. Denge, güç ve koordinasyonu birlikte çalıştıran fizyoterapi.
2. Konuşmanın anlaşılırlığını ve güvenli yutmayı geliştiren konuşma terapisi.
3. Giyinme, yemek yeme gibi günlük işleri kolaylaştıran ergoterapi.
4. Kalp, kan şekeri ve omurga sağlığının düzenli izlenmesi.

Herediter Ataksiyle Yaşam

Evde tutunma barları, kaymaz zemin ve iyi aydınlatma düşme riskini azaltır. Baston ya da yürüteç gibi yardımcı araçlara zamanında geçmek bağımsızlığı uzatır. Alkol tek başına da dengeyi bozabilen bir etken olduğundan sınırlandırılmalıdır.

Yürürken nedeni açıklanamayan dengesizlik, konuşmada belirgin değişiklik ya da ailede benzer bir öykü varsa nöroloji biriminde değerlendirme yapılması gerekir. Çocuklarda bu değerlendirmeyi çocuk nörolojisi uzmanları üstlenir. Aile bireylerinin riskini netleştirmek ve gebelik planlamasını konuşmak için tıbbi genetik birimi de sürece dahil edilir.