Korpus Luteum Nedir? Korpus Luteumun Önemi Nedir?

Korpus Luteum Nedir?

Latince "sarı cisim" anlamına gelen korpus luteum, adını hücrelerinde biriken lipitlerden ve lutein adlı sarımsı pigmentten alır. Üreme çağındaki bir kadında yumurtlamanın gerçekleştiği her döngüde yeniden oluşur ve yumurtlamanın yaşandığı yumurtalıkta yer alır. Boyutu çoğunlukla 2-3 santimetreyi geçmez ve içinde az miktarda sıvı ya da kan bulunabilir. Bu nedenle rutin bir ultrasonda görülmesi hastalık değil, yumurtlamanın olduğunu gösteren doğal bir bulgudur.

Korpus Luteum Nasıl Oluşur?

Döngünün ortasında hipofizden salgılanan LH hormonunun ani yükselişi, olgun folikülün çatlamasını ve yumurtanın dışarı atılmasını tetikler. Boşalan folikülün duvarı içeri doğru katlanır, çevresindeki küçük damarlar bu bölgeye hızla uzanır. Folikülü döşeyen granüloza ve teka hücreleri (yumurtayı saran destek hücre katmanları) bu sırada luteinizasyon denen bir dönüşüm geçirir. Dönüşen hücreler kolesterolü ham madde olarak kullanıp büyük miktarda hormon üretmeye başlar. Bez, yumurtlamadan yaklaşık bir hafta sonra en yüksek kapasitesine ulaşır.

Adet Döngüsündeki Yaşam Süreci

Yumurtlama ile bir sonraki adet kanaması arasındaki luteal faz, korpus luteumun ömrüne denk gelir ve çoğu kadında 12-14 gün sürer. Adet siklusu uzunluğundaki farklar çoğunlukla bu bölümden değil, yumurtlamadan önceki foliküler evreden kaynaklanır. Gebelik olmazsa bez kendiliğinden geriler ve hormon üretimi azalır. Hormon desteğini yitiren rahim iç tabakası dökülür ve yeni bir adet kanaması başlar. Gerileyen dokunun yerini zamanla korpus albikans adı verilen beyazımsı, küçük bir iz dokusu alır.

Korpus Luteumun Önemi Nedir?

Korpus luteumun işlevi tek bir hormonla sınırlı değildir. Salgıladığı maddeler hem rahmi hem de beyindeki hormon merkezlerini etkiler:

• Progesteron üretimi: Progesteron hormonu, östrojenin kalınlaştırdığı rahim iç tabakasını salgı yapan, beslenmeye hazır bir dokuya çevirir. Böylece embriyonun yerleşebileceği bir zemin oluşur.
• Östrojen desteği: Bez, progesteronla birlikte bir miktar östrojen de salgılar. Bu hormon, ikinci yarıda rahim iç tabakasının korunmasına ve progesteronun dokuya etki edebilmesine yardımcı olur.
• Yeni yumurtlamayı baskılama: Yüksek progesteron ve inhibin A (folikül uyarıcı hormonu frenleyen bir protein), luteal faz boyunca yeni bir folikülün olgunlaşmasını engeller.
• Rahim kaslarını sakinleştirme: Progesteron rahim kasının kasılma eğilimini azaltır; bu durum yeni yerleşen embriyo için daha sakin bir ortam sağlar.
• Vücut ısısını yükseltme: Yumurtlamadan sonra bazal vücut ısısının yaklaşık 0,3-0,5 °C artması, bu bezin ürettiği progesteronun beyindeki ısı merkezine etkisiyle açıklanır.
• Gebelikte rahmin genişlemesine katkı: Erken gebelikte salgılanan relaksin adlı hormon, rahim damarlarının ve dokusunun yeni koşullara uyum sağlamasına yardım eder.

Gebelikte Korpus Luteumun Rolü

Döllenme gerçekleşip embriyo rahme yerleştiğinde, embriyonun dış katmanını oluşturan trofoblast hücreleri hCG (insan koryonik gonadotropini) salgılamaya başlar. Gebelik testlerinin ölçtüğü bu hormon, LH'ye benzer biçimde bezi uyarır ve kendiliğinden gerilemesini önler. Böylece progesteron üretimi kesintisiz sürer ve rahim iç tabakası dökülmez. Gebeliğin 7-9. haftaları arasında progesteron yapımını giderek gelişen plasenta üstlenir; bu geçiş döneminden sonra korpus luteum yavaş yavaş küçülür. Plasenta bu görevi devralmadan önce bezin cerrahi olarak alınması gerekirse, gebeliğin korunması için dışarıdan progesteron desteği verilir.

Korpus Luteum Kisti Nedir ve Neden Olur?

Yumurtlama sonrası folikülün boşluğu normalde kısa sürede kapanır ve içindeki sıvı emilir. Boşluk kapanmadığında ya da duvardaki ince damarlardan içeri kan sızdığında yapı genişler ve korpus luteum kisti gelişir. Çapı 3 santimetreyi aşan korpus luteum genellikle bu şekilde adlandırılır. İçi kanla dolan formu hemorajik kist olarak da bilinir. Bu kistler fonksiyonel, yani normal hormon döngüsünün bir parçası olarak oluşan kistler grubundadır ve kanser riski taşımaz.

Oluşumu kolaylaştıran bazı durumlar bilinmektedir:

• Yumurtlamayı uyaran tedaviler, özellikle tüp bebek hazırlığında kullanılan hormon iğneleri
• Kan pıhtılaşmasını azaltan tedaviler ya da doğuştan pıhtılaşma bozuklukları
• Erken gebelik; bu dönemde hCG etkisiyle bez büyüyebilir ve çoğunlukla ikinci üç aylık dönemde kendiliğinden küçülür

Korpus Luteum Kistinin Belirtileri

Kistlerin büyük bölümü hiçbir şikâyete yol açmaz ve başka bir neden için yapılan ultrasonda tesadüfen fark edilir.

Belirti oluştuğunda en sık görülenler şunlardır:

• Kistin bulunduğu taraftaki kasıkta künt, baskı tarzında ağrı
• Cinsel ilişki sırasında ya da sonrasında hissedilen kasık ağrısı
• Karında şişkinlik ve dolgunluk hissi
• Gecikmiş ya da düzensiz adet kanaması; kist progesteron üretmeyi sürdürdüğünde adet birkaç gün gecikebilir

Kist Yırtılması ve Torsiyon: Acil Durumlar

Korpus luteum kisti, kendiliğinden yırtılabilen yumurtalık kistleri arasında en sık rastlananlardan biridir. Yırtılma çoğunlukla döngünün ikinci yarısında, cinsel ilişki, ağır egzersiz ya da karına darbe sonrasında görülür ve sağ yumurtalıkta biraz daha sık bildirilir. Kistin ağırlığıyla yumurtalığın kendi ekseni etrafında dönmesine ise torsiyon denir; bu durum yumurtalığın kan akışını keser ve dakikalar içinde ilerleyen bir acil durumdur.

Aşağıdaki belirtilerden biri ortaya çıktığında vakit kaybetmeden acil servise gidilmelidir:

• Kasıkta aniden başlayan, keskin ve giderek artan ağrı
• Ağrıya eşlik eden bulantı ve kusma
• Baş dönmesi, soğuk terleme, çarpıntı ya da bayılma hissi
• Omuz ucuna yayılan ağrı; karın boşluğuna dolan kanın diyaframı (göğüs ile karın arasındaki kas zar) tahriş ettiğini düşündürür

Tanı ve Takip Nasıl Yapılır?

Değerlendirme, jinekolojik muayene ve çoğunlukla vajinal ultrason ile yapılır. Renkli Doppler incelemesinde kistin çevresinde halka şeklinde yoğun kan akımı görülmesi, korpus luteuma özgü tipik bir görüntüdür. Doğurganlık çağındaki her kadında gebelik testi istenir, çünkü bu bulgu kimi zaman dış gebelik tablosuyla karışabilir. Belirtisiz kistlerde genellikle 6-8 hafta sonra, farklı bir döngü evresinde kontrol ultrasonu yeterli olur. Yırtılma durumunda hastanın dolaşımı dengedeyse yatırılarak izlenir; karın içi kanama sürüyorsa kapalı yöntemle (laparoskopi) ameliyat gerekir.

Korpus Luteum Yetmezliği Belirtileri Nelerdir?

Luteal faz yetmezliği olarak da bilinen bu durumda bez ya yeterli progesteron üretemez ya da erken geriler. Sonuçta rahim iç tabakası embriyonun yerleşmesine tam olarak hazırlanamayabilir. Tanının nasıl konacağı ve tek başına kısırlığa yol açıp açmadığı hâlâ tartışmalıdır; Amerikan Üreme Tıbbı Derneği (ASRM), 2015 tarihli görüşünde bu tablonun güvenilir bir tanı yöntemi olmadığını belirtmiştir. Yine de bazı bulgular hekimi bu yönde araştırma yapmaya yöneltebilir:

• Kısa luteal faz: Yumurtlama ile adet arasındaki sürenin 10 günden kısa olması.
• Adet öncesi lekelenme: Kanama başlamadan birkaç gün önce kahverengi ya da açık pembe akıntı görülmesi.
• Sık aralıklarla gelen adet: Döngünün beklenenden kısa sürmesi ve kanamaların sıklaşması.
• Gebe kalmada gecikme: Düzenli ilişkiye rağmen bir yıl içinde (35 yaş üzerinde altı ay içinde) gebelik oluşmaması; ayrıntılar için kısırlık rehberine bakılabilir.
• Çok erken gebelik kayıpları: Gebelik testinin kısa süreliğine pozitif çıkıp ardından adet kanamasının başlaması.

Yetmezliğe Yol Açabilen Durumlar

Sorun çoğu zaman bezin kendisinden değil, onu yöneten hormon dengesinden kaynaklanır. Başlıca nedenler şunlardır:

1. Tiroit bezinin az ya da çok çalışması
2. Süt hormonu olarak bilinen prolaktinin yüksekliği
3. Polikistik over sendromu (yumurtalıkta çok sayıda küçük folikülle seyreden hormon bozukluğu)
4. Aşırı egzersiz, hızlı kilo kaybı, yeme bozuklukları ve uzun süreli yoğun stres
5. Belirgin obezite
6. İleri üreme yaşı ve azalmış yumurta rezervi
7. Endometriozis (rahim iç dokusunun rahim dışında yerleşmesi)

Tanı ve Tedavi Yaklaşımı

Yumurtlamadan yaklaşık 7 gün sonra (28 günlük döngüde 21. gün civarında) ölçülen kan progesteron değerinin 3 ng/mL üzerinde olması, yumurtlamanın gerçekleştiğini gösterir. Progesteron gün içinde dalgalı salgılandığı için tek bir ölçüm bezin yeterliliği hakkında kesin bilgi vermez. Bazal vücut ısısı takibi ve rahim iç dokusundan alınan örnek de günümüzde tanı için güvenilir kabul edilmez. Bu yüzden hekimler ölçümü tiroit ve prolaktin testleri ile ultrason bulgularıyla birlikte yorumlar.

Tedavide ilk adım, varsa tiroit bozukluğu ya da prolaktin yüksekliği gibi altta yatan sorunun düzeltilmesidir. Yumurtlama uyarılarak daha güçlü bir folikül ve buna bağlı olarak daha verimli bir korpus luteum elde edilmesi de seçenekler arasındadır. Tüp bebek uygulamalarında yumurta toplama işlemi ve kullanılan hormon protokolleri bezin işlevini bozduğu için progesteron desteği rutin olarak verilir. Doğal döngüde gebe kalmaya çalışan kadınlarda ise desteğin yararı daha sınırlıdır ve karar kişiye özel verilir. Bu nedenle hiçbir hormon desteği hekim önerisi olmadan başlanmamalıdır.

Kadın Sağlığında Belirleyici Bir Bez: Korpus Luteum

Korpus luteum, ömrü birkaç gün ile birkaç hafta arasında değişen küçük bir yapı olmasına rağmen adet düzeninin ve erken gebeliğin temel taşlarından biridir. Ultrasonda görülmesi çoğu zaman sağlıklı bir yumurtlamanın işaretidir ve korkulacak bir bulgu değildir. Bu bezden gelişen kistlerin büyük kısmı birkaç döngü içinde kendiliğinden kaybolur; ancak ani başlayan şiddetli kasık ağrısı acil değerlendirme gerektirir. Kısa döngüler, adet öncesi lekelenme ya da gebe kalmada gecikme gibi durumlarda bezin yetersizliğinden çok altta yatan hormon dengesi araştırılmalıdır. Bu tür şikâyetlerde kadın hastalıkları ve doğum uzmanına, gebelik planlamasında güçlük yaşayan çiftlerde ise tüp bebek merkezlerine başvurmak doğru adım olacaktır.