Ortoreksiya Nedir? Nedenleri, Belirtileri ve Tedavisi

Ortoreksiya, sağlıklı ve "temiz" beslenme isteğinin takıntı düzeyine ulaştığı, katı kurallarla yiyecek seçiminin kişinin bedenine, ruh hâline ve sosyal yaşamına zarar vermeye başladığı bir beslenme sorunudur. Burada belirleyici olan yiyeceğin miktarı değil, saflığı ve kalitesidir.

Ortoreksiya Nedir?

Terim, 1997 yılında hekim Steven Bratman tarafından ortaya atılmıştır. Yunanca "doğru" anlamına gelen "orthos" ile "iştah" anlamına gelen "orexis" sözcüklerinden türetilmiştir. Sözcük kısa sürede yaygınlaşsa da ortoreksiya, psikiyatride kullanılan güncel tanı sınıflandırmalarında ayrı bir hastalık olarak yer almamaktadır.

Resmî bir tanı adı olmaması, sorunun önemsiz olduğu anlamına gelmez. Klinikte ortoreksiya belirtileri taşıyan kişiler, gerektiğinde "diğer ya da tanımlanmamış beslenme ve yeme bozukluğu" başlığı altında değerlendirilir. Ortak kabul gören tek bir tanım hâlâ bulunmadığından, uzmanlar önerilmiş ölçütler üzerinden ilerlemektedir.

Sağlıklı Beslenme ile Ortoreksiya Arasındaki Fark Nedir?

Sebze ağırlıklı beslenmek, işlenmiş gıdaları azaltmak ya da etiket okumak tek başına sorun değildir. Sınır, beslenme kurallarının kişiyi yönetmeye başladığı noktada aşılır. Sağlıklı beslenen biri bir davette menü dışına çıktığında huzursuzluk duymazken, ortoreksiyası olan kişi aynı durumda yoğun suçluluk ve kaygı yaşar.

Önerilen tanı ölçütleri iki ana bileşenden oluşur:

Sağlıklı sayılan beslenmeye yönelik takıntılı ilgi, katı kurallar ve bu kurallar çiğnendiğinde utanç, korku ya da "kirlenmişlik" duygusu.

Bu tutumun yetersiz beslenme, belirgin kilo kaybı veya iş, okul ve sosyal yaşamda bozulma gibi somut zararlara yol açması.

Ortoreksiya Nedenleri ve Risk Faktörleri Nelerdir?

Ortoreksiyanın tek bir nedeni yoktur; kişilik özellikleri, ruh sağlığı geçmişi ve çevresel etkiler bir araya gelir. Kilo vermek çoğu zaman temel amaç değildir, kişi kendini "arınmış" ve kontrol sahibi hissetmek ister. Risk faktörleri şunlardır:

• Kusursuzluk arayışı ve mükemmel olamama korkusu.
• Kontrol ihtiyacının belirgin olması.
• Yaygın kaygı ya da obsesif kompulsif bozukluk (OKB) öyküsü.
• Daha önce yaşanmış bir yeme bozukluğu veya seçici yemek yeme.
• Görünüşe ve fazla kiloya aşırı odaklanma.
• Diyet kültürünün ve "temiz beslenme" akımlarının etkisi.

Sosyal Medyanın Rolü

Sağlıklı beslenme hesaplarını takip eden kişilerde Instagram kullanımı arttıkça ortoreksiya eğiliminin de arttığı saptanmıştır. Görsel ağırlıklı paylaşımlar, kusursuz tabakları ve "mucize" besinleri sürekli öne çıkararak gerçekçi olmayan bir beslenme ideali oluşturur. Bu ilişki neden-sonuç bağı kanıtlamasa da sosyal medya bağımlılığı belirtileri olan kişilerin içerik seçimine özen göstermesi yararlıdır.

Ortoreksiya kadınları ve erkekleri benzer oranda etkiler. Sporcular ve düzenli egzersiz yapanlar arasında ise daha sık rastlanır.

Ortoreksiya Belirtileri Nelerdir?

Belirtiler çoğu zaman masum bir yaşam tarzı değişikliği olarak başlar ve aylar içinde kısıtlamalar giderek genişler. Kişi davranışlarını sağlık bilinciyle açıkladığı için durumu fark etmesi güçtür; bu konuda farkındalık OKB'ye kıyasla daha düşüktür. Dikkat edilmesi gereken işaretler şunlardır:

• Besin etiketlerini ve içerik listelerini zorlantılı biçimde kontrol etmek.
• Şeker, gluten, süt ürünleri ya da karbonhidrat gibi bütün bir besin grubunu hayattan çıkarmak.
• Tercih edilen yiyecek bulunamadığında belirgin sıkıntı yaşamak.
• Arkadaş ve aile yemeklerinden, dışarıda yemekten kaçınmak.
• Sık sık "arınma" ya da detoks uygulamalarına başvurmak.
• Başkalarının yemek tercihlerini ahlaki açıdan yargılamak.
• Yiyeceği keyif kaynağı olarak değil, yalnızca sağlık aracı olarak görmek.
• Kural dışına çıkıldığında suçluluk duymak ve ardından kısıtlamayı daha da sıkılaştırmak.

Ortoreksiya ile Anoreksiya Arasındaki Fark Nedir?

Anoreksiya nervoza tanısı alan kişiler yediklerinin miktarına ve kilolarına odaklanır; zayıf görünme isteği ön plandadır. Ortoreksiyada ise asıl kaygı yiyeceğin niteliği, saflığı ve nasıl üretildiğidir. Bu nedenle ortoreksiyası olan kişilerin kilosu çoğu zaman normal ya da normalin alt sınırındadır.

İki tablo birbirinden tamamen bağımsız değildir. Ortoreksiya ilerledikçe kısıtlama miktara da yansıyabilir ve anoreksiyaya dönüşebilir ya da onunla birlikte görülebilir.

Ortoreksiyanın Sağlığa Etkileri Nelerdir?

Besin çeşitliliği azaldıkça vücudun ihtiyaç duyduğu enerji, protein, vitamin ve mineraller karşılanamaz. Kişi sağlığını korumak için başladığı beslenme biçimiyle sağlığını kaybetmeye başlar. Olası bedensel sonuçlar şunlardır:

• Yetersiz beslenme ve istem dışı kilo kaybı.
• Vitamin ve mineral eksiklikleri.
• Kansızlık ve ağır durumlarda tüm kan hücrelerinde azalma.
• Kemik yoğunluğunda düşüş (osteopeni).
• Kalp atımının yavaşlaması (bradikardi).
• Kandaki sodyum düzeyinin düşmesi (hiponatremi).
• Hormon değişiklikleri ve sürekli yorgunluk.

Ruhsal ve sosyal yaşamda da etkiler belirgindir. Yemek planlamak ve kurallara uymak günün büyük bölümünü kaplar, sosyal ilişkiler zayıflar, yalnızlaşma ve kaygı artar.

Ortoreksiya Tanısı Nasıl Konur?

Ortoreksiyayı doğrudan gösteren bir laboratuvar tetkiki bulunmadığından değerlendirme ayrıntılı bir görüşmeyle yapılır. Hekim, beslenme kurallarını, bu kurallara uyulmadığında yaşanan duyguları ve günlük yaşamın ne ölçüde etkilendiğini sorgular. Yetersiz beslenmenin vücuttaki izlerini görmek için kan sayımı, elektrolitler ve vitamin düzeyleri incelenebilir.

Tarama amacıyla ORTO-15, Türkçeye uyarlanmış ORTO-11 ve Düsseldorf Ortoreksiya Ölçeği gibi anketler kullanılır. Ancak bu ölçekler sağlıklı beslenme ile hastalık düzeyindeki takıntıyı her zaman ayırt edemez ve sorunu olduğundan sık gösterebilir. Bu yüzden anket sonucu tek başına tanı koydurmaz.

Ortoreksiya Tedavisi Nedir?

Ortoreksiyaya özgü etkinliği kanıtlanmış bir tedavi henüz yoktur. Uygulamada anoreksiya ve OKB tedavisinde işe yarayan yaklaşımlardan yararlanılır ve hekim, ruh sağlığı uzmanı ile diyetisyenden oluşan bir ekip birlikte çalışır. Tedavinin temel bileşenleri şunlardır:

• Kişinin beslenme kurallarını ve inançlarını sorgulamasına yardım eden bilişsel davranışçı terapi (BDT).
• Korkulan yiyeceklerin kontrollü ve kademeli olarak yeniden denendiği maruz bırakma ve tepki önleme çalışması.
• Diyetisyen eşliğinde besin çeşitliliğini geri kazandıran, dengeli beslenme temelli bir yeniden beslenme planı.
• Yanlış beslenme bilgilerini düzeltmeye yönelik bilgilendirme (psikoeğitim).
• Eşlik eden kaygı ya da takıntı belirtileri varsa psikiyatrist tarafından planlanan ilaç tedavisi.

Tedavi çoğunlukla ayaktan sürdürülür. Ciddi kilo kaybı ya da ağır yetersiz beslenme varsa güvenli yeniden beslenme için hastanede yatış gerekebilir.

Ortoreksiya için Hangi Bölüme Gidilir?

Değerlendirme genellikle psikiyatri bölümünde başlar; beslenmenin yeniden düzenlenmesi ise beslenme ve diyet uzmanlarıyla sürdürülür. Yeme kurallarının günlük hayatı daralttığını, sevdiklerinin endişelendiğini ya da kurallar bozulduğunda yoğun suçluluk duyduğunu fark eden kişiler, belirtiler ağırlaşmadan bir ruh sağlığı uzmanıyla görüşerek iyileşme yolunu erkenden açabilir.