Septik Şok Nedir? Septik Şok Nedenleri, Belirtileri ve Tedavisi

Septik şok, vücudun bir enfeksiyona verdiği kontrolsüz yanıtın kan basıncını tehlikeli düzeyde düşürdüğü ve damar içine sıvı verilmesine rağmen tansiyonun ilaç desteği olmadan korunamadığı, sepsisin en ağır evresidir. Yoğun bakımda tedavi gerektiren ve dakikaların önem taşıdığı acil bir durumdur.

Septik Şok Nedir?

Septik şoku anlamak için önce sepsisi tanımak gerekir. Halk arasında kan zehirlenmesi olarak da bilinen sepsis, bağışıklık sisteminin bir enfeksiyonla savaşırken dengesini kaybedip kendi doku ve organlarına zarar vermesiyle ortaya çıkan, hayatı tehdit eden organ işlev bozukluğudur.

Bu tablonun bir kısmında damarlar genişleyip geçirgenleşir, kanın sıvı kısmı damar dışına sızar ve dolaşımdaki kan hacmi yetersiz kalır. Organlara yeterli oksijen ulaşamayınca hücreler enerji üretimini oksijensiz yollara kaydırır ve kanda laktat (hücrelerin oksijen yetersizliğinde ürettiği bir madde) birikmeye başlar. Bu aşama artık septik şok olarak adlandırılır.

Günümüzde kullanılan uluslararası tanım (Sepsis-3), septik şokun iki ölçütünü birlikte arar:

Tansiyon desteği gereksinimi: Yeterli miktarda damar içi sıvı verilmesine rağmen ortalama arter basıncını (kalbin bir atım döngüsündeki ortalama tansiyon değeri) 65 mmHg ve üzerinde tutmak için damar daraltıcı ilaçlara ihtiyaç duyulması

Yüksek laktat: Kandaki laktat düzeyinin 2 mmol/L'nin üzerinde olması

Yüksek ölüm riski: Bu iki ölçütü birlikte taşıyan hastalarda hastane içi ölüm oranı yüzde 40'ın üzerine çıkabilmektedir; bu nedenle septik şok, sepsisten ayrı bir alt grup olarak ele alınır.

Septik Şok Belirtileri Nelerdir?

Septik şok çoğunlukla zaten süren bir enfeksiyonun, örneğin bir zatürrenin ya da idrar yolu iltihabının seyri sırasında birkaç saat ile birkaç gün içinde gelişir. İlk işaretler kişinin "her zamankinden çok daha hasta" görünmesi, hızlı nefes alması ve aklının karışmasıdır.

Yaşlılarda, çok küçük çocuklarda ve bağışıklığı baskılanmış kişilerde ateş hiç yükselmeyebilir; bu gruplarda ani gelişen halsizlik ya da bilinç değişikliği tek ipucu olabilir. Septik şokta sık görülen belirtiler şunlardır:

Ateş ya da düşük vücut ısısı: Vücut sıcaklığı 38 °C'nin üzerine çıkabileceği gibi 36 °C'nin altına inerek hipotermi tablosu da oluşturabilir; titreme ve üşüme eşlik edebilir.

Belirgin tansiyon düşüklüğü: Baş dönmesi, ayağa kalkınca bayılacak gibi olma ve damar içi sıvıya rağmen yükselmeyen kan basıncı görülür.

Hızlı nabız ve hızlı soluk alıp verme: Kalp dakikada 90'ın üzerinde atabilir, kişi kısa ve sık nefes alır, nefes darlığı hisseder.

Bilinç bulanıklığı: Konfüzyon (zihin karışıklığı), saati ve yeri karıştırma, peltek ya da anlamsız konuşma, aşırı uykuya meyil görülebilir.

Ciltte renk değişikliği: Deri soluk, soğuk ve nemli olabilir; dizlerde ve el-ayak uçlarında ağ şeklinde morumsu alacalanma ya da dudaklarda morarma dikkat çeker.

İdrar azalması: Böbreklere giden kan akımı düştüğü için gün içinde çok az idrar yapılır ya da hiç idrar çıkmaz.

Ağır halsizlik ve ağrı: Kişi daha önce hiç yaşamadığı kadar kötü hissettiğini, kaslarında ya da tüm vücudunda şiddetli ağrı olduğunu anlatabilir.

Septik Şok Nedenleri Nelerdir?

Septik şokun asıl tetikleyicisi bir enfeksiyondur, ancak doku hasarını yaratan şey mikrobun kendisinden çok bağışıklık sisteminin bu mikroba verdiği orantısız yanıttır. Etkenlerin büyük kısmı bakterilerdir; mantar enfeksiyonları ve grip gibi virüs enfeksiyonları da aynı tabloya yol açabilir. En sık başlangıç noktaları şunlardır:

Akciğerler: Zatürre, yani akciğer dokusunun iltihabı, septik şokun en yaygın kaynağıdır.

Karın içi organlar: Patlamış apandisit, bağırsak delinmesi, safra kesesi ve safra yolu iltihabı ile karın zarının iltihabı (peritonit) önemli nedenler arasındadır.

İdrar yolları: Özellikle böbreğe ilerlemiş ya da idrar sondası kullanan kişilerde gelişen idrar yolu enfeksiyonu kana karışabilir.

Deri ve yumuşak doku: Selülit adı verilen derin deri iltihabı, yanık yaraları, bası yaraları ve ameliyat yarası enfeksiyonları başlangıç noktası olabilir.

Tıbbi cihazlar: Damar yolu, idrar sondası ya da kateter gibi vücuda yerleştirilen araçlar mikropların kana doğrudan ulaşmasına zemin hazırlar.

Enfeksiyon geçiren herkes septik şoka girmez; risk bazı gruplarda belirgin şekilde yüksektir. 65 yaş üzerindeki kişiler ve bir yaşından küçük bebekler, şeker hastalığı, kronik böbrek, karaciğer ya da akciğer hastalığı olanlar bu grupların başında gelir.

Kanser tedavisi görenler, organ nakli yapılmış kişiler ve bağışıklığı baskılayan ilaç kullananlar da enfeksiyonla daha zor baş eder. Gebelik ve doğum sonrası dönem, yakın zamanda hastanede yatmış ya da büyük bir ameliyat geçirmiş olmak ve daha önce sepsis atlatmak da riski artıran etkenler arasındadır.

Septik Şok Tedavi Yöntemleri

Septik şokta tedavi, tanı kesinleşmeden şüphe anında başlar ve çoğunlukla genel yoğun bakım ünitesinde sürdürülür. Amaç bir yandan enfeksiyonu ortadan kaldırmak, bir yandan da organlara yeniden yeterli kan ve oksijen ulaştırmaktır.

Tedaviye ne kadar erken başlanırsa organ hasarı ve ölüm riski o kadar azalır. Bu nedenle ilk saatlerde yapılacak işlemler önceden belirlenmiş bir sırayla, aynı anda ve hızla yürütülür.

Antibiyotik Tedavisi ve Enfeksiyon Kaynağının Kontrolü

Septik şok olasılığı yüksek hastalarda geniş etkili antibiyotik tedavisinin ilk bir saat içinde damar yoluyla başlanması önerilir. İlk aşamada çok sayıda olası mikrobu kapsayan ilaçlar seçilir; mantar ya da virüs enfeksiyonundan şüpheleniliyorsa bunlara yönelik tedavi de eklenir.

Kültür sonuçları genellikle 48-72 saat içinde çıktığında tedavi, saptanan etkene göre daraltılır ve gereksiz ilaçlar kesilir. Antibiyotik süresi enfeksiyonun yerine ve hastanın yanıtına göre belirlenir.

İlaç tedavisi tek başına yeterli olmayabilir; enfeksiyonun beslendiği odak ortadan kaldırılmadıkça tablo düzelmeyebilir. Bu nedenle içi irin dolu bir apse iğneyle ya da ameliyatla boşaltılır, delinmiş bağırsak onarılır, tıkalı idrar yolu açılır ve ölü dokular temizlenir. Enfeksiyon kaynağı olduğu düşünülen damar yolu ya da sonda çıkarılıp gerekiyorsa yenisi takılır.

Sıvı ve Tansiyon Desteği

Dolaşımı toparlamak için ilk üç saat içinde damar yoluyla bol miktarda dengeli tuz çözeltisi verilir; kılavuzlar yetişkinlerde başlangıç olarak kilogram başına en az 30 mililitre sıvıyı önerir. Sıvı miktarı, hastanın kalp ve akciğer durumu göz önünde tutularak ve tansiyon, nabız, laktat ve idrar miktarı izlenerek ayarlanır.

Sıvıya rağmen ortalama arter basıncı 65 mmHg'nin altında kalıyorsa damar daraltıcı ilaçlar (vazopresör) başlanır. Bu ilaçlar genellikle büyük bir toplardamara yerleştirilen kateterden verilir ve tansiyon, bileğe takılan ince bir damar içi ölçerle saniye saniye takip edilir. Saatler geçmesine rağmen tansiyon ilacı ihtiyacı sürüyorsa hekim, dolaşımı güçlendirmesi için düşük doz kortizon tedavisini ekleyebilir.

Organ Desteği

Septik şokta etkilenen organlar, kendi işlevlerini yeniden kazanana kadar dışarıdan desteklenir. Yoğun bakımda uygulanan başlıca destek tedavileri şunlardır:

Solunum desteği: Oksijen tedavisi, maskeyle verilen basınçlı hava ya da gerekirse solunum cihazına bağlanma ile akciğerlerin yükü azaltılır.

Böbrek desteği: Böbrekler kanı yeterince süzemezse geçici diyaliz ile vücuttaki atıklar ve fazla sıvı uzaklaştırılır.

Kan şekeri kontrolü: Stres nedeniyle yükselen kan şekeri, 180 mg/dL'yi aşınca damardan verilen insülinle dengelenir.

Pıhtı ve ülser önleme: Uzun süre hareketsiz kalan hastalarda bacak toplardamarlarında pıhtı oluşumunu ve stres kaynaklı mide kanamasını önleyici tedaviler uygulanır.

Beslenme: Mümkün olan en kısa sürede, tercihen bir sondayla mideye verilen beslenme başlatılır.

Septik Şok Sonrası İyileşme Süreci

Septik şoku atlatan kişilerin önemli bir kısmında, taburcu olduktan sonra haftalar ya da aylar süren ve sepsis sonrası sendrom adı verilen bir tablo görülür. Bu dönemde sık rastlanan sorunlar şunlardır:

Fiziksel yakınmalar: Aşırı yorgunluk, kas güçsüzlüğü, eklem ağrısı, uykusuzluk, iştahsızlık ve saç dökülmesi

Zihinsel yakınmalar: Unutkanlık, dikkati toplamakta zorlanma ve basit işlerde bile yavaşlama

Ruhsal yakınmalar: Yoğun bakımda yaşananlara ilişkin kâbuslar, kaygı, depresyon ve travma sonrası stres bozukluğu

Yeni enfeksiyonlara yatkınlık: Bağışıklık sisteminin toparlanması zaman aldığı için ilk aylarda yeniden enfeksiyon geçirme ve hastaneye dönme riski artar

İyileşme kişiye özel bir rehabilitasyon planıyla desteklenir. Fizyoterapist eşliğinde kısa yürüyüşlerle başlayıp giderek artan egzersizler kas gücünü geri kazandırır; iş ve uğraşı terapisi günlük işlere dönüşü kolaylaştırır.

Protein yönünden zengin, düzenli öğünler kas kaybının telafisine yardımcı olur. Ruhsal yakınmalar sürüyorsa psikolojik destek alınması, aile üyelerinin de bu süreç hakkında bilgilendirilmesi iyileşmeyi hızlandırır. Taburculuk sonrasında yeniden ateş, nefes darlığı ya da bilinç değişikliği gelişirse hiç beklemeden hastaneye başvurulmalıdır.

Septik şok, bir enfeksiyonun bağışıklık sisteminin aşırı ve düzensiz yanıtıyla birleşerek dolaşımı çökerttiği, sıvı tedavisine rağmen tansiyonun düşük kaldığı ve kanda laktatın yükseldiği hayati bir tablodur.

En sık akciğer, karın içi organlar, idrar yolları ve deriden kaynaklanan enfeksiyonlarla başlar; ileri yaştakiler, bebekler, kronik hastalığı olanlar ve bağışıklığı zayıf kişiler en büyük risk altındadır. Hızlı nefes alma, zihin karışıklığı, alacalı ve soğuk cilt ile azalan idrar, gecikmeden fark edilmesi gereken uyarı işaretleridir.

Tedavide ilk saatte başlanan antibiyotik, damardan verilen sıvılar, tansiyonu yükselten ilaçlar ve enfeksiyon odağının temizlenmesi hayat kurtarır; yoğun bakımdan çıktıktan sonra da uzun soluklu bir toparlanma dönemi gerekebilir. Ciddi bir enfeksiyon sırasında durumu hızla kötüleşen bir yakını olanlar vakit kaybetmeden acil servis birimine başvurmalıdır.