sat覺r aras覺

Sedef Hastal覺覺 Nedir?

Sedef hastal覺覺 olarak bilinen psoriasis, kronik seyirli ve tedavisi olmayan bir hastal覺kt覺r ve tüm dünyada yakla覺k %1-3 oran覺nda görülür. S覺kl覺kla otuzlu yalarda balasa da doumdan itibaren her yata ortaya ç覺kabilir. Vakalar覺n %30’unda aile öyküsü vard覺r.

Sedef hastal覺覺nda derideki hücreler taraf覺ndan çeitli antijenler oluturulur. Bu antijenler ba覺覺kl覺k sistemini aktive olmas覺nda rol oynar. Aktif ba覺覺kl覺k hücreleri tekrar deriye döner ve deride hücre çoalmas覺 ve buna bal覺 sedef hastal覺覺na özgü plaklar覺n oluumuna neden olur. Dolay覺s覺yla sedef hastal覺覺, vücudun kendi dokular覺na kar覺 gelitirdii bir hastal覺kt覺r. Bu tarz rahats覺zl覺klar otoimmün hastal覺k olarak s覺n覺fland覺r覺l覺r.

Psoriasis hastalar覺nda ba覺覺kl覺k sisteminin T lenfosit hücreleri aktive olarak ciltte birikmeye balarlar. Bu hücrelerin ciltte toplanmas覺 sonras覺 baz覺 deri hücrelerinin yaam döngüsü h覺zlan覺r ve bu hücreler oluan sert plaklar覺n yap覺s覺n覺 oluturur. Sedef hastal覺覺, bu deri hücrelerinin çoalma sürecinin sonucu olarak kar覺m覺z覺 ç覺kar.

Deri hücreleri cildin derin katmanlar覺nda üretilerek yavaça yüzeye doru yükselirler ve belirli bir süre sonra yaam döngülerini tamamlayarak dökülürler. Deri hücrelerinin yaam döngüsü yakla覺k 1 ay sürer. Sedef hastalar覺nda bu yaam döngüsü birkaç güne kadar k覺salabilir.

Yaam döngüsünü tamamlayan hücreler dökülecek zaman bulamaz ve üst üste birikmeye balarlar. Bu ekilde meydana gelen lezyonlar bata eklem bölgelerinde olmak üzere hastan覺n el, ayak, boyun, kafa ya da yüz derisinde de plaklar eklinde ortaya ç覺kabilir.

Sedef Hastal覺覺 Neden Olur?

Sedef hastal覺覺n覺n alt覺nda yatan neden kesin olarak ortaya konulabilmi deildir. Son yap覺lan çal覺malarda genetik ve ba覺覺kl覺k sistemi ile ilgili faktörlerin hastal覺覺n geliiminde ortak olarak etkili olabilecei düüncesi üzerinde durulmaktad覺r.

Otoimmün bir hadise olan sedef hastal覺覺nda, normalde yabanc覺 mikroorganizmalar ile mücadele eden hücreler, deri hücrelerinin antijenlerine kar覺 antikor sentezler ve karakteristik döküntülerin meydana gelmesine neden olurlar. Normalden daha h覺zl覺 rejenere olan deri hücrelerinin geliiminde baz覺 çevresel ve genetik faktörleri tetikleyici özellik gösterebilecei düünülür.

Bu tetikleyici faktörlerden en s覺k kar覺la覺lanlar覺 unlard覺r:

  • Boaz ya da cilt enfeksiyonu
  • Souk ve kuru iklim artlar覺
  • Farkl覺 otoimmün hastal覺klar覺n elik etmesi
  • Deri travmalar覺
  • Stres
  • Tütün kullan覺m覺 ya da sigara duman覺 maruziyeti
  • A覺r覺 alkol tüketimi
  • Steroid türevi ilaçlardan h覺zl覺 kesilmesi sonras覺
  • Baz覺 tansiyon veya s覺tma tedavisi için bavurulan ilaçlar覺n kullan覺m覺 sonras覺

Sedef hastal覺覺 bula覺c覺 m覺 sorusuna bu hastal覺覺n herkeste meydana gelebilecei ve kiiler aras覺nda bulaarak yay覺lma gibi bir durumun söz konusu olmad覺覺 cevab覺 verilebilir. Vakalar覺n üçte birinde çocukluk ça覺nda balang覺ç öyküsü tespit edilebilir.

Aile öyküsünün bulunmas覺 önemli bir risk faktörüdür. Yak覺n aile bireylerinde bu hastal覺覺n bulunmas覺, kiinin psoriasise yakalanma ihtimalinde art覺 ile sonuçlanabilir. Genetik geçili psoriasis, risk grubundaki bireylerin yakla覺k olarak %10’unda tespit edilir. Bu %10’luk dilimin ise %2-3’lük k覺sm覺nda sedef hastal覺覺 geliimi söz konusudur.

Yap覺lan çeitli çal覺malar psoriasis riski ile ilikili 25 farkl覺 gön bölgesinin olabileceini ortaya ç覺karm覺t覺r. Bu gen bölgelerindeki deiiklikler, T hücrelerinin normalden farkl覺 davranmas覺n覺 tetikleyebilir. T hücreleri taraf覺ndan igal edilen ciltte kan damarlar覺nda genileme, hücre döngüsünün h覺zlanmas覺 ve kepeklenme eklinde döküntüler meydana gelir.

Sedef Hastal覺覺 (Psoriasis) Belirtileri ve Türleri Nelerdir?

Sedef hastal覺覺 kronik seyirlidir ve hastalar覺n çounda deride plaklar ve kepeklenme görülür. Vakalar覺n dörtte birinde hastal覺k çok yayg覺nd覺r. Kendiliinden iyileme nadirdir fakat baz覺 vakalarda yat覺ma ve alevlenme eklinde periyotlar görülebilir. Stres, alkol, viral veya bakteriyel enfeksiyonlar alevlenmelere neden olabilir. Tütün kullan覺m覺 da hastal覺覺 iddetlendirebilen faktörler aras覺nda yer al覺r.

Hastalar覺n çounda deride plaklar yan覺nda ka覺nt覺 da vard覺r. Yayg覺n hastal覺k tablosunda vücut 覺s覺s覺n覺 korumada güçlük, üüme titreme, protein tüketiminde art覺 olabilir. Baz覺 vakalarda sedef hastal覺覺na bal覺 romatizma geliebilir. Sedef hastal覺覺na bal覺 romatizmada, el bilei, parmaklar, diz, ayak bilei ve boyun eklemlerinde olabilir. Bu vakalarda deri lezyonlar覺 da vard覺r.

Sedef hastal覺覺 belirtisi vücudun her yerinde görülebilir ancak s覺kl覺kla diz, dirsek, saçl覺 deri ve genital bölgede ortaya ç覺kar. T覺rnaklarda sedef hastal覺覺 olduunda minik çukurcuklar, sar覺 kahverengi renk deiimi ve t覺rnak kal覺nlamas覺 olabilir.

Sedef hastal覺覺n覺n deri lezyonlar覺n覺n tipine göre farkl覺 formlar覺 bulunur:

  • Plak Psoriasis

Plak psoriasis veya dier bir ifade ile psoriasis vulgaris, sedef hastal覺覺n覺n en s覺k görülen alt tipidir ve hastalar覺n yakla覺k olarak %85’lik k覺sm覺n覺 oluturur. Kal覺n k覺rm覺z覺 renkli plaklar üzerindeki gri veya beyaz renkli döküntüler ile karakterizedir. Lezyonlar en s覺k olarak diz, dirsek, bel bölgesi ve kafa derisinde meydana gelir.

Boyutlar覺 1 ile 10 santimetre aras覺nda deikenlik gösteren bu lezyonlar baz覺 kiilerde vücudun bir bölümünü kaplayacak boyuta ulaabilirler. Salam cilt üzerinde ka覺ma gibi eylemlere bal覺 oluan travma o bölgede lezyon oluumunu tetikleyebilir. Koebner fenomeni olarak adland覺r覺lan bu durum hastal覺覺n o an için aktif olduuna iaret ediyor olabilir.

Plak psoriasis hastalar覺nda oluan lezyonlardan al覺nan örneklerde noktasal kanamalar覺n tespit edilmesi Auspitz belirtisi olarak adland覺r覺l覺r ve klinik tan覺 için önem arz eder.

  • Guttat Psoriasis

Guttat psoriasis, cilt üzerinde küçük k覺rm覺z覺 daireler eklinde lezyonlar oluturur. Plak psoriasisten sonra ikinci s覺kl覺kta kar覺la覺lan psoriasis alt tipidir ve hastalar覺n yakla覺k olarak %8’inde mevcuttur. Guttat psoriasis genellikle çocukluk ve genç erikinlik döneminde balama eilimindedir.

Oluan lezyonlar küçük, birbirinden ayr覺k yerleimli ve damla eklindedir. Gövde ve ekstremiteler üzerinde daha s覺k oluan döküntüler yüz ve kafa derisinde de ortaya ç覺kabilir. Döküntülerin kal覺nl覺覺 plak psoriasise göre daha azd覺r ancak zaman içerisinde kal覺nlama gösterebilir.

Guttat psoriasis oluumunda çeitli tetikleyici faktörlerin varl覺覺 söz konusu olabilir. Bakteriyel boaz enfeksiyonlar覺, stres, cilt yaralanmas覺, enfeksiyon ve çeitli ilaçlar, bu tetikleyici faktörler aras覺nda yer al覺r. Çocuklarda en s覺k olarak tespit edilen faktör streptococcus bakterisine bal覺 meydana gelen üst solunum yolu enfeksiyonlar覺d覺r. Guttat psoriasis, tüm alt tipler aras覺nda en iyi seyirli psoriasis formudur.

  • Püstüler Psoriasis

Sedef hastal覺覺n覺n a覺r seyirli formlar覺ndan biri olan püstüler psoriasis, ad覺ndan anla覺laca覺 gibi k覺rm覺z覺 renkli püstüler meydana gelir. El ve ayak içi gibi izole bölgeler dahil olmak üzere vücudun birçok bölgesinde oluabilen lezyonlar, geni bir alan覺 kaplayan boyutlara varabilir. Püstüler psoriasis dier alt tiplerde olduu gibi eklem bölgelerinde tutarak cildinde kepeklenmeye neden olabilir. Oluan püstüler lezyonlar, beyaz renkli ve içi iltihap dolu kabarc覺klar eklindedir.

Baz覺 kiilerde bu rahats覺zl覺kl覺k püstüllerin meydana geldii atak dönemi ve remisyon (gerileme) dönemi birbirini döngüsel olarak takip edebilir. Püstüllerin oluum döneminde kiide grip benzeri semptomlar meydana gelebilir. Ate, üüme, nabz覺n h覺zlanmas覺, kas güçsüzlüü ve itah kayb覺 bu dönemde oluabilecek belirtiler aras覺nda yer al覺r.

  • 襤ntertriginöz Psoriasis

Flexural ya da inverse psoriasis olarak da isimlendirilen bu sedef hastal覺覺 alt türü genel olarak derinin katlant覺 yapt覺覺 meme, koltuk alt覺 ve kas覺k cildinde ortaya ç覺kar. Oluan lezyonlar k覺rm覺z覺 renkli ve parlakt覺r.

襤ntertriginöz psoriasisli hastalarda lezyonlar覺n ortaya ç覺kt覺覺 bölgelerin nemli oluu nedeniyle döküntü meydana gelmeyebilir. Baz覺 kiilerde bu durum bakteriyel ya da fungal (mantarlara bal覺) oluan hastal覺klar ile kar覺abilecei için dikkatli olunmal覺d覺r.

Bu sedef hastal覺覺na sahip bireylerde vücudun dier bölgelerinde farkl覺 alt tiplerin de elik ettii tespit edilir. Sürtünme ile lezyonlar daha kötü bir hal alabilecei için dikkatli olunmal覺d覺r.

  • Eritrodermik Psoriasis

Eksfolyatif psoriasis olarak da bilinen eritrodermik psoriasis, yan覺k benzeri lezyonlar oluturan nadir bir sedef hastal覺覺 alt tipidir. Bu hastal覺k, acil t覺bbi yard覺m gereksinimi ortaya ç覺karacak kadar ciddi ekilde seyredebilir. Vücut 覺s覺s覺 kontrolünün bozulmas覺 bu tip hastalardaki hastaneye yat覺lar覺n en önemli sebeplerinden biridir.

Tek seferde vücut alan覺n覺n büyük bir k覺sm覺n覺 kaplayabilen eritrodermik psoriasiste cilt, güne yan覺覺 sonras覺ndaki görünümdedir. Lezyonlar zaman içerisinde kabuk tutarak büyük kal覺plar eklinde dökülebilir. Oldukça nadir görülen bu sedef hastal覺覺 alt tipinde oluan döküntüler oldukça ka覺nt覺l覺d覺r ve yan覺c覺 ar覺 oluumuna neden olabilirler.

  • Psoriatik Artrit

Psoriatik artrit, oldukça ar覺l覺 ve kiinin fiziksel aktivitelerini k覺s覺tlay覺c覺 özellik gösteren, sedef hastalar覺n覺n ise yakla覺k olarak 3’te 1’inin etkilendii bir romatolojik hastal覺kt覺r. Psoriatik artrit kendi içerisinde oluan belirtilere bal覺 olarak 5 farkl覺 alt gruba ayr覺l覺r. u an için bu hastal覺覺 kesin olarak tedavi edebilecek bir ilaç ya da farkl覺 tedavi yöntemi mevcut deildir.

Temeli otoimmün bir rahats覺zl覺k olan sedef hastalar覺nda psoriatik artrit, ba覺覺kl覺k sisteminin cilt ile birlikte eklemleri de hedef almas覺 sonras覺nda meydana gelir. Özellikle el eklemlerini a覺r ekilde etkileyebilen bu durum vücuttaki herhangi bir eklemde meydana gelebilir. Hastalarda cilt lezyonlar覺n覺n ortaya ç覺k覺覺 genellikle eklem ikayetlerinin olumas覺ndan önce gerçekleir.

Sedef Hastal覺覺 (Psoriasis) Tan覺s覺 Nas覺ld覺r?

Hastal覺覺n tan覺s覺 çounlukla deri lezyonlar覺n覺n görünümü ile konur. Ailede sedef hastal覺覺 varl覺覺 tan覺ya yard覺mc覺d覺r. Çou vakada sadece fizik muayene ve lezyonlar覺n incelenmesi ile sedef hastal覺覺 tan覺s覺 konulabilir. Fizik muayene kapsam覺nda psoriasis ile ilikili belirtilerin varl覺覺 sorgulan覺r. üpheli vakalarda ise deri biyopsisi yap覺l覺r.

Küçük bir deri örneinin al覺nd覺覺 biyopsi ileminde al覺nan örnekler mikroskop alt覺nda incelenmek üzere laboratuvara gönderilir. Biyopsi ilemi ile birlikte sedef hastal覺覺n覺n hangi tipte olduu da ayd覺nlat覺labilir.

Biyopsi ilemi d覺覺nda psoriasis tan覺s覺n覺n desteklenmesi amac覺yla çeitli biyokimyasal tetkiklere de bavurulabilir. Tam kan say覺m覺, romatoid faktör düzeyi, eritrosit sedimentasyon h覺z覺 (ESR), ürik asit seviyesi, gebelik testi, hepatit parametreleri ve PPD deri testi uygulanabilecek dier tan覺sal araçlar aras覺nda yer al覺r.

Sedef Hastal覺覺 Tedavisi (Psoriasis) Nas覺ld覺r?

Sedef hastal覺覺 tedavisine karar verilirken hastan覺n kiisel fikirlere de göz önünde bulundurulur. Tedavi uzun süreli olaca覺 için hastan覺n tedavi planlamas覺na uyumu çok önemlidir. Bir çok hastada beraberinde obezite, hipertansiyon ve hiperlipidemi gibi metabolik problemler de bulunur. Tedavi planlan覺rken bu durumlar da göz önüne al覺n覺r. Hastal覺覺n iddetine ve yaam kalitesini bozup bozmamas覺na göre tedavi planlamas覺 gerçekletirilir.

Vücudun belli bir bölgesine lokalize vakalarda uygun deri kremleri kullan覺l覺r. Kortizon içeren kremler s覺kl覺kla tercih edilir. Deriyi nemli tutmak için kremler önerilir. Gebe kad覺nlar daha az kuvvetli kortizon kremler ve fototerapi ile tedavi edilirler. Bundan önce kad覺n douma dan覺覺larak tedavinin sak覺nca yaratmayaca覺na dair bilgi al覺nabilir.

Kortikosteroid içeren krem, jel, köpük ya da sprey türevi ilaçlar, hafif ve orta seviyelerde seyreden psoriasis vakalar覺nda faydal覺 olabilir. Alevlenme döneminde günlük olarak kullan覺lan bu ilaçlar, hastal覺覺n olmad覺覺 dönemlerde ise geni zaman aral覺klar覺 b覺rak覺larak kullan覺l覺r. Güçlü kortikosteroid ilaçlar覺n uzun süreli kullan覺mlar覺nda ciltte bir incelme meydana gelebilir. Uzun süreli kullan覺mlarda ortaya ç覺kan bir dier problem de ilac覺n etkinliini kaybetmesidir.

I覺k terapisi (fototerapi) yap覺l覺rken hem doal hem de çeitli dalga boylar覺ndaki ultraviyole 覺覺nlar kullan覺l覺r. Bu 覺覺nlar, cildin sal覺kl覺 hücrelerini istila etmi ba覺覺kl覺k sistemi hücrelerini ortadan kald覺r覺lmas覺n覺 salayabilir. Hafif ve orta düzey psoriasis vakalar覺nda UVA ve UVB 覺覺nlar覺 ikayetlerin kontrol alt覺na al覺nmas覺nda olumlu etki yapabilir.

Fototerapide, psoralen ile kombine ekilde PUVA (Psoralen + UVA) terapisi uygulan覺r. Sedef hastal覺覺 tedavisinde bavurulabilen 覺覺nlar覺, 311 nanometre dalga boylu UVA ve 313 nanometre dalga boyuna sahip dar bant UVB 覺覺nlar覺 oluturur. Dar bant ultraviyole B (UVB) 覺覺nlar覺 çocuk, gebe, emzirme dönemindeki ya da ileri yal覺 kiilerde kullan覺labilir. Fototerapiye yan覺t覺n en iyi olduu sedef hastal覺覺 alt tipi guttat psoriasistir.

Baz覺 vakalarda hekimler D vitamini içeren ilaçlar覺 tercih edebilir. Kömür katran覺 da tedavi seçenekleri aras覺ndad覺r. D vitamini bar覺nd覺ran kremler, deri hücrelerinin yenilenme h覺z覺n覺 azalt覺c覺 etki yapar. Kömür içeren ürünler ise krem, ya ya da ampuan formlar覺nda kullan覺labilir.

iddetli sedef hastal覺覺 vakalar覺nda fototerapi yan覺nda sistemik ilaçlar kullan覺l覺r ve topikal uygulanan kremler de tedaviye eklenir. Derinin nemli ve yumuak tutulmas覺 önemlidir. Sistemik ilaç tedavisi özellikle eklem iltihab覺 ve t覺rnak tutulumunun olduu vakalarda tercih edilir.

Metotreksat, siklosporin gibi kanser ilaçlar覺, retinoidler olarak bilinen A vitamini formlar ve fumarat türevi ilaçlar, sedef hastal覺覺 tedavisi kapsam覺nda kullan覺lan sistemik ilaçlar aras覺nda yer al覺r. Sistemik tedavinin baland覺覺 hastalarda rutin olarak kan tetkikleri yap覺lmal覺, karacier ve böbrek fonksiyonlar覺 da yak覺ndan takip edilmelidir.

Retinoid ilaçlar deri hücrelerinin üretimini bask覺lar. Bu ilaçlar覺n kullan覺m覺n覺n sonland覺r覺lmas覺 ile birlikte sedef hastal覺覺 lezyonlar覺n覺n tekrar oluabilecei unutulmamal覺d覺r. Retinoid türevi ilaçlar覺n ayn覺 zamanda dudaklarda inflamasyon ve saç kayb覺 gibi çeitli yan etkileri de mevcuttur. Gebeler ya da 3 y覺l içerisinde gebelik istemi bulunan kad覺nlar覺n oluabilecek doumsal defektlerden dolay覺 retinoid içeren ilaçlar覺 kullanmamalar覺 gerekir.

Siklosporin ve metotreksat gibi kemoterapi ilaçlar覺n覺n kullan覺m覺ndaki amaç ba覺覺kl覺k sistemi yan覺t覺n覺n bask覺lanmas覺n覺 salamakt覺r. Siklosporin, sedef hastal覺覺 belirtilerin kontrolünde oldukça etkilidir ancak ba覺覺kl覺k sistemini zay覺flat覺c覺 etkisi kiiyi çeitli enfeksiyon hastal覺klar覺na kar覺 yatk覺n hale getirebilir. Bu ilaçlar覺n ayn覺 zamanda böbrek problemleri ve kan bas覺nc覺 yükseklii gibi dier yan etkileri de bulunur.

Metotreksat覺n düük dozlarda kullan覺m覺 s覺ras覺nda daha az yan etki meydana geldii gözlenmitir ancak uzun süreli kullan覺mlarda ciddi seyirli yan etkilerin de oluabilecei unutulmamal覺d覺r. Bu ciddi yan etkiler aras覺nda karacier hasar覺 ve kan hücreleri üretiminin sekteye uramas覺 gibi durumlar yer al覺r.

Sedef hastal覺覺nda hastal覺覺 tetikleyici ve alevlenmesine neden olan durumlar vard覺r. Bunlar bademcik iltihab覺, idrar yolu iltihab覺, di çürüü, ka覺ma yoluyla deriyi zedeleme, s覺yr覺k ve çizikler, duygusal problemler, ac覺 verici olaylar ve stres, bu durumlar覺n bata gelenleri aras覺ndad覺r. Bu durumlar覺n hepsi uygun ekilde tedavi edilmelidir. Hastalar覺n psikiyatri uzmanlar覺ndan veya psikologlardan psikolojik destek almas覺 da fayda salayabilecek yakla覺mlar aras覺ndad覺r.

Sedef hastal覺覺 telkine çok yatk覺n bir hastal覺kt覺r. Hastan覺n iyileeceine dair olumlu duygular覺 hastal覺覺n gidiat覺n覺 yak覺ndan etkileyebilir. Hastalarda alternatif olarak uygulanan bu yöntemlerin psikolojik olarak hastalar覺 rahatlatt覺覺 ve telkin etkisi yapabildii kabul edilmektedir. Bu nedenle sedef hastal覺覺na sahip kiilerin mutlaka hekim kontrolünde olmalar覺 ve geleneksel yöntemlerden de faydalanabilmeleri önem arz eder.

Beslenme al覺kanl覺klar覺 ve yaam tarz覺 ile psoriasis aras覺ndaki iliki henüz tam olarak ayd覺nlat覺labilmi deildir. Fazla kilolardan kurtulmak, trans veya domu ya içeren ürünlerin tüketiminden kaç覺nmak ve alkol tüketimini azaltmak sedef hastal覺覺na ne iyi gelir sorusuna cevap niteliindeki beslenme plan覺 deiiklikleridir. Ayn覺 zamanda hastalar tükettikleri besinlerden hangilerinin hastal覺覺 alevlenme dönemine soktuu konusunda da dikkatli olmal覺d覺r.

Stres, sedef hastal覺覺 için önemli bir tetikleyici faktördür. Yaam覺n getirdii stres ile mücadele edilebilmesi hem alevlenmelerin azalt覺lmas覺nda hem de belirtilerin kontrolünde fayda salayabilir. Nefes egzersizleri, meditasyon ve yoga uygulamalar覺, stres kontrolü amac覺yla bavurulabilecek yöntemler aras覺ndad覺r.

Prof. Dr.
Sevgi Bahad覺r
Dermatoloji (Cildiye)
Medical Park Y覺ld覺zl覺
825293

Bu i癟eriin gelitirilmesinde Medical Park Yay覺n Kurulu katk覺 salam覺t覺r.
Sayfa i癟erii sadece bilgilendirme ama癟l覺d覺r. Sayfa i癟eriinde tedavi edici sal覺k hizmetine y繹nelik bilgiler i癟eren 繹gelere yer verilmemitir. Tan覺 ve tedavi i癟in mutlaka hekiminize bavurunuz.